Hovudside
Redaksjon
Bestill abonnement
Gåveabonnement
Julegåveabonnement
Arkiv
Skriv for oss
Rett på nett
Lenkjer
Verving

Syn og Segn

Tidsskriftet for kultur, politikk og samfunn

Grunnlagt i 1894. Tradisjonsrikt og utradisjonelt.
Norsk debatt, europeisk utsyn, internasjonalt perspektiv.

Redaktør: Knut Aastad Bråten

Les meir






Redaksjonsråd
Bård Vegar Solhjell
Dag Øistein Endsjø
Eva Løveid Mølster
Karin Sveen
Kathrine Sele
Marit Heier Lajord
Sigrun Høgetveit Berg
Sveinung Rotevatn

Ord om jord i nord
10.11.04- Karl N. Kerner

Eg er so gamal
at eg held meg til ljå.
Stilt syng han i graset,
og tankane kan gå.
Det gjer ikkje vondt heller,
segjer graset,
å falla for ljå.
Ljåen, Olav H. Hauge (1966)

GONG PÅ GONG TREFTE DET TUNGE SPETTET bakken,og holet blei fort større. Den gamle mannen hadde gjort dette før. Han hadde også dradd i mange garn, rodd gjennom stormar og svinga ljåen tallause gonger.Som barn av byen var eg fascinert over rytmen i arbeidet til den gamle. Tilsynelatande sakte, nesten tregt, men målretta, uthaldande og uhyre effektivt. «Dette klarer eg like bra,» tenkte eg, 21 år gamal og full av ungdommeleg overskot og overmot. Då eg overtok spettet, låg det overraskande tungt i handa, men etter nokre raske slag og mykje vrikking var holet stort nok for ein ny gjerdestolpe.

Eg hadde sommarjobb som dreng på eit mjølkebruk i Nord-Noreg, og den gamle mannen og eg skulle sette opp eit gjerde mellom fjøset og beita oppe i lia. Det hasta, beitesleppet var dagen etter. Det andre holetmitt tok mykje lengre tid, og etter det tredje måtte eg allereie ta ein liten pause. Jorda var tung og steinete, og eg hadde ikkje lært meg den urgamle rytmen – som eg beundra hos den gamle, men ikkje greidde å gjenskape. Det var ein rytme som årstidene, tidvatnet eller pusten til eit sovande menneske: roleg, nesten usynleg, men med ei underliggjande kraft. Kallen tok opp spettet, smilte og heldt fram. Han klarte alltid å lirke spettet rundt røter og stein, og stolpe etter stolpe kom på plass. Plutseleg small det – spettet hadde gjennombora det tynne jordlaget og treft fjell. Den gamle karen såg på meg med eit glimt i auga og sa berre: «Norge!»

LEIRE UNDER STØVLANE?
Denne situasjonen og replikken har sett seg som ein ullsole i medvitet mitt – eit lite synleg, men varmande bilete av mennesket sitt strev med å dyrke jorda. Dersom ein ser kloten vår på avstand, er jordsmonnet ikkje anna enn ei mikroskopisk tynn hinne over ei massiv kule av stein, lava og vatn. I ca. 10 000 år har menneska skrapa, planta og hausta i denne hinna, og så lenge dei heldt seg til den gamle, stødige rytmen, greidde dei å pine akkurat nok mat ut av jorda for å overleve. Berre tre prosent av Noregs areal er dyrkbart, og mykje av dette under nokså vanskelege forhold. Den gamle fiskarbonden som sleit med å få ned gjerdestolpen i det tynne jordlaget, deler nok denne opplevinga med mange andre nordmenn gjennom tidene.

Men «plutseleg» – i historisk samanheng – har mykje endra seg: I løpet av dei siste 100 åra har vitskapelege og tekniske nyvinningar, som kunstgjødsel, plantevernmiddel og maskinar, ført til ein eventyrleg auke i produktivitet. Men medaljen har også ei bakside. Rytmen har endra seg, tempoet har auka, og urgamle arbeidsvanar er blitt gløymt. Før arbeidde ein til dømes i økter, i takt med hesten sin trong til kvile, medan dagens traktorar kan dure og gå ustanseleg heile døgnet. Og for at dei skal forrente seg, bør ein helst køyre dei fort.

Det er tvilsamt om vi greier å finne tilbake til den gamle rytmen, og endå meir tvilsamt om det er ønskjeleg, men eg synest vi skuldar dei mange generasjonane som har kultivert jorda før oss, litt respekt for deira tusenårlange innsats. Det var ein innsats som i ordets rette forstand var berekraftig. Dei har bøygd ryggene sine for å bere vatn, ved og motgang, og dermed gjort det mogleg å utvikle sivilisasjonen og det kulturelle mangfaldet som så mange menneske i dag set pris på. I respekt for denne innsatsen, bør ikkje vi som lever no, reflektere over kva landbruket betyr for oss, før vi eventuelt diskuterer korleis landbruket skal endre seg?

For sjølv om landbruk som næring er konservativt, har det over lang tid gjennomgått store endringar. Overgangane frå handhakke til hesteplog og frå sjølvforsynings- til handelsjordbruk, innføring av kunstgjødsla og ikkje minst traktoren sitt inntog var revolusjonar, som kvar gong endra landbruket fullstendig. I dag opplever landbruket igjen store omveltingar. Globalisering av matmarknaden, krav om stadig auka effektivitet og innføring av genteknologi set næringa under eit veldig økonomisk press. Samstundes legg samfunnet stadig meir vekt på miljøspørsmål, dyrevelferd og matkvalitet. Mange bønder opplever dermed å vere fanga mellom motstridande krav – billeg og effektiv produksjon på den eine sida, naturvenleg produksjon av kvalitetsvarer på den andre. Victor D. Hanson1, ein amerikansk fruktbonde, historikar og forfattar, skildrar bonden sitt syn på forbrukarar på følgjande måte: «Ein forbrukar er ei velmeinande sjel som ønskjer naturlege produkt av unaturleg storleik, farge og haldbarheit, alt til ein urealistisk pris.»

I dei fleste industrialiserte land har denne situasjonen ført til nedlegging og
samanslåing av gardsbruk, samstundes som landbruket i aukande grad leiter etter nye oppgåver. På bakgrunn av denne utviklinga blir debatten om norsk landbruk dreidd frå noko i retning av «kor mykje subsidiar kan/vil vi betale for å halde oppe landbruket?», til spørsmålet om vi i det heile treng å dyrke jorda her på berget. Dette er nok litt spissformulert, og sjølv om (nesten) ingen verkeleg meiner å leggje ned heile det norske landbruket, peikar spørsmålet på ein del fundamentale aspekt, som det kan vere verdt å sjå nærare på. Eit av desse er kva landbruket betyr for menneska i Noreg – bortsett frå det at landbruket produserer ein (stadig mindre) del av maten deira.

I forordet til boka Bondelandet2 skriv H.M. kong Harald mellom anna: «Landbruket har vore viktig for Noreg i mange tusen år. Ja, næringa er på mange måtar sjølve grunnlaget for nasjonen vår. Det var landbruket som gjorde nordmannen bufast, det var dyrkinga av jorda som gjorde folkeveksten mogleg, og bondetinga var avgjerande da landet vart samla til eitt under dei første rikskongane.[…] Det er ikkje mogleg å skilje Noregs historie frå landbrukets historie.»

Det er eit sterkt signal når kongen i landet brukar namnet sitt i landbruket si teneste på denne måten. Han understrekar rolla som landbruket har spelt for landet,ved å grave djupt ned i historia, og synleggjer dermed landets «røter». Landbrukshistoria er Noregs historie, og identiteten som bondeland er stadfesta. Men her vil eg gjerne ta «time out», for å sjå litt nærare på to sentrale omgrep i denne samanhengen: landbruk og jordbruk.

Medan landbruk omfattar jordbruk,skogbruk, hagebruk og bruken av utmarksområde til for eksempel beiting, fôrsanking, osv., omfattar jordbruk berre dyrking av jorda, tilsvarande det latinske agricultura («kultivering av åkeren»). Eg har inntrykk av at desse to omgrepa ofte blir brukte om kvarandre, og dermed skapar forvirring – utan at vi eigentleg er klar over det. Sjølv om Kongens forord konsekvent snakkar om landbruk, nemner han at «det var dyrkinga av jorda som gjorde folkeveksten mogleg», med andre ord: jordbruket. Er Noreg dermed eit jordbruksland?

I så fall må vi undersøkje om nordmenn verkeleg har «leire under støvlane», det vil seie, om forholdet til jorda ligg djupt forankra i den norske folkesjela. Eg kjenner ingen studiar som anten kan stadfeste eller avkrefte denne hypotesen, men kanskje kan ei røynsle eg sjølv gjorde for nokre år sidan, kaste lys over saka.

I 1999 var eg nokre månader i Belgia, eit land som mange nordmenn mellom
anna assosierer med EU-byråkrati og matvareskandalar. Medan kona mi jobba i Brussel, skulle eg passe dei to barna våre. For å sleppe storbymaset valde vi å bu ca. 15 km utanfor byen.

Det første som møtte oss der, var høglydte eselskrik og eit blanda kor av hestar,sauer, hundar, kattar,høns, gjæser og ein struts. Vi hadde tilsynelatande hamna langt ute på landet, og sjølv om det ikkje blei drive jordbruk her, var det tydeleg at jorda skulle brukast. Mange hus hadde forholdsvis store tomter, med mange og store kjøkkenhagar, og utbreidd dyrehald. Eg spurde nokre av dei som budde der, kvifor dei heldt så fast på det landlege levesettet sitt. For meg stod dette i skarp kontrast til dei fleste nordmenns oppfatning av Belgia som eit moderne, industrialisert samfunn.
Eg fekk høyre at Belgia hadde lange tradisjonar som jordbruksland, og det verka som om mange belgiarar ikkje kunne la vere å bruke jorda – trass i at urbaniseringa har pågått mykje lenger enn i Noreg.

Seinare fekk eg stadfesta denne observasjonen av Dr. Hubert Gulinck, professor ved Institutt for arealplanlegging ved Katholieke Universiteit Leuven. Han forklarte derimot ikkje fenomenet med Belgias fortid som bondeland, men tvert imot, med dei mange hundre år lange tradisjonane landet hadde som bysamfunn, der jordbruket heilt sidan mellomalderen blei drive nær byen, intensivt og retta mot dei urbane marknadene. Professor Gulinck la vidare til at denne produksjonen hadde stor økonomisk, økologisk
og sosiologisk verdi, men at det hittil hadde vore forsømt som forskingstema.

Sjølv immigrerte eg til Noreg frå Tyskland for over 20 år sidan, på flukt frå aukande urbanisering i Mellom-Europa. Då eg kom tilbake til Noreg frå det vesle intermessoet i Belgia, syntest eg at Noreg på ein måte var blitt mindre landleg enn Mellom-Europa. Dette kan kome av utviklinga i Noreg frå 1980 til i dag, men kan også henge saman med eit endra syn hos meg sjølv. Eg har i alle fall til gode å finne eit norsk bustadfelt i sykkelavstand frå hovudstaden som rommar eit så stort mangfald av husdyr og grønsakshagar – med unnatak av område der det bur mange «nye landsmenn». Kor er det blitt av kjøkken- og eplehagane, hønsa, kaninane og grisene? Det ser ut som om dei er blitt erstatta av tujahekkar og trampoline.

HUNDESKIT UNDER SANDALANE
Historisk sett har nordbuane absolutt levd av landet, og på grunn av vanskelege naturgjevne forhold var det ofte slik at gardane måtte kombinere mange ulike aktivitetar. Dette blir karakterisert som mangesysleri, og blir ofte halde fram som eit kjenneteikn ved norsk landbruk gjennom tidene3. Ein bonde var som regel også skogsarbeidar, fiskar, jeger og handverkar. Dette førte til at ein utnytta sjansane som til kvar tid baud seg. Var prisen for tømmeret bra, prioriterte ein skogsarbeidet; var fjorden full av fisk, brukte ein heller tida ute i båt. Og når olja tok til å piple opp av Nordsjøen…

Men kanskje forholdet til sjølve jorda aldri stakk særleg djupt? Er Noreg dermed eit land der landbruket står sterkt, medan jordbruket ikkje betydde like mykje – som til dømes i Belgia eller Danmark? Kan dette vere med på å forklare kvifor dei som bur i dagens bustadfelt, ser ut til å føre vidare tradisjonane knytte til jakt og hundehald, vedsjau og fisketur, i mykje større grad enn å dyrke grønsaker og frukt i eigen hage?

Det finst mange historier om griseoppdrett og potetdyrking på bytomter under og etter den andre verdskrigen, men no, 50 år seinare, ser det ut til å vere ein utdøyande aktivitet. Gustav Redalen, fagleg leiar i Det norske hageselskap, har sett mange hagar gjennom tidene, og kan stadfeste denne utviklinga. Han viser mellom anna til Hageselskapet sitt blad, Norsk Hagetidend, som har utvikla seg frå hovudsakleg å vere fagorgan for private frukt- og grønsakdyrkarar til nesten berre å dekke prydhagar og -vekstar.
Den siste gongen Statistisk Sentralbyrå samla inn data om bruken av private småhagar, var i høve landbruksteljinga i 1979 – for 25 år sidan. Det seier ein del om kor uvesentleg aktiviteten er blitt, når sjølv SSB sluttar å registrere han.

Om lag 78 prosent av folk i Noreg bur no i byar og tettstader4. Tidlegare blei det ofte understreka at mange menneske i byane hadde ei «tante på Toten», som ein slags garanti for at byfolka forstod bøndene. Denne navlestrengen til bygda er no blitt tynnsliten. Mange stader er han sliten heilt av, og fleirtalet av det norske folk har no mykje meir røynsle med hundeskit under sandalane enn med leirtunge gummistøvlar.

Går vi tilbake til 1800, til dømes, var ca. 80 prosent av nordmennene direkte
avhengige av landbruket som leveveg, og så seint som i 1920 var framleis om lag ein tredel av alle yrkesaktive sysselsette i jordog skogbruket5. I 2003, derimot, var berre 2,8 prosent av nordmennene sysselsette i landbruket.

Denne utviklinga er ikkje spesiell for Noreg, men går igjen i heile den industrialiserte verda. Men når det no er tale om å støtte jordbruket i ei omstillingstid, kan det hende at eit lands historiske forhold til jorda kan påverke folks haldningar til mat, handlevanane deira og forståinga for bøndene sin kamp om å redde stumpane av det som inntil nyleg var eit heilt vanleg yrke.

I Noreg, til dømes, blir 99,4 prosent av matvarene omsette i kjedebutikkar.
Fire store matvaregrupper har delt landet seg imellom, og det finst berre om lag 50 uavhengige daglegvareforretningar igjen6. Dette gir naturleg nok eit nokså einsarta matvareutval, der lokale tilbod og kvalitet lett blir nedprioriterte til fordel for det føreseielege og lågast mogleg pris. Sjølv om denne trenden går igjen i heile Vest-Europa, hevdar Hansen7 at ingen andre land i Europa har ein såpass sterk konsentrasjon i daglegvarehandelen som Noreg. Til samanlikning blir berre 10 prosent av matvarene i Polen omsette gjennom matvarekjeder8.

Sjølvsagt er utviklinga av daglegvarehandelen påverka av mange ulike faktorar. Likevel kan ein spørje om ikkje den store suksessen til kjedebutikkane i Noreg seier noko om folks forhold til jordbruket? Kan det hende at sjølv om mange nordmenn har eit nært forhold til landskapet og naturen, er banda til jorda og jordprodukta mykje svakare utvikla? Medan mange menneske kanskje vil seie at landbruket er viktig for å sikre spreidd busetnad og sysselsetjing i distrikta, halde oppe kulturlandskapet i tillegg
til reint «historisk-emosjonelle» årsaker, er langt færre særleg opptekne av matvarene som norsk landbruk produserer. Ei undersøking viste nyleg at stadig fleire forbrukarar er opptekne av prisen på maten og kvaliteten meir enn at matvarene nødvendigvis skal vere dyrka i Noreg9.

Denne nyansen kan påverke diskursen mellom by og land, som ofte blir framstilt som ein verdikonflikt, der valet, og ansvaret, blir lagt på forbrukaren sine skuldrer. Denne konflikten er klart (spiss)formulert i eit essay av Reidar Almås med tittelen «Kan vi få både billegare mat og levande bygder? »10, der han konkluderer med at «Vi […] har ein verdikonflikt som vi kan løyse ved å prioritere. Dersom vi ikkje prioriterer, vil konflikten løyse seg sjølv, ved at vi får billegare mat, men akk så få norske bønder.»

«Vi alle», som forbrukarar, har ifølgje Almås makta til å avgjere lagnaden til landbruket i Noreg. Men det er jammen ikkje lett å vere forbrukar. På den
eine sida blir vi inviterte til «kjøpefest»11, medan vi samstundes skal vere medvitne om helse og natur. Dette skapar mykje usikkerheit, mellom anna i forhold til korleis vi som forbrukarar stiller oss til matvaremarknaden. Almås oppfordrar oss til å ta eit medvite val. Men ein vel på grunnlag av ei underliggjande målsetting, eller visjon. Utan visjon blir vala tilfeldige og retningslause. Skal vi kunne påverke utviklinga medvite, må vi først bli medvitne om kva visjonar vi har for landbruket i Noreg – dersom vi i det heile har nokon. Kanskje vi berre drøymer nostalgisk om fortida?

LEIRE UNDER SANDALANE
Skal vi tru trendforskinga, er vi no på veg ut av informasjonssamfunnet og på veg inn i det som blir kalla for «the Dream Society» – draumesamfunnet, der det viktigaste ikkje lenger er prisen eller kvaliteten på produkta, men «historia dei fortel». Forbrukarane vil ikkje først og fremst kjøpe eit produkt, men ei oppleving. I denne samanhengen meiner eg at draumeomgrepet kan vere forvirrande. Ein draum kan vere så mykje – ein kan drøyme om noko ein håpar vil skje i framtida, eller om noko som har vore. Ein draum kan dermed vere visjon eller nostalgi.Eller eit mareritt.

Kva for ei historie har så landbruket å fortelje? Kven er lyttarane, og ikkje minst, kven er forteljarane? Og kva slags draum blir presentert – nostalgi eller visjon? Ta til dømes bileta på mjølkekartongar og havregrynsposar. Budeier i bunad, dyr på beite utan gjerde, maleriske gardar omgitt av fjell og vakre landskap. Ein visjon? Neppe. Dette er rein nostalgi, ein draum om det som har vore.??

Ordet nostalgi stammar frå gresk nostos (vende heim) og algos (smerte), altså «smertefull heimlengt». I høve til landbruket finst det mykje heimlengt. Vi vil i alle fall ikkje sjå røynda. Medan maten blir produsert på store, einsidig drivne gardane, med burhønsdrift, monokultur, osv., speglar brosjyrane og reklamen nostalgien, som jenta med bunad på mjølkekartongen. Men korleis rimar denne lengten etter det som var, med visjonen om at maten skal koste minst mogleg?

Ifølgje Ingebrigt Steen Jensen12 er det klart at det norske folket vil ha billeg mat – men dei vil jo ha billege advokatar, cola og sydenturar også. Deretter spør han kva det kostar at prisen på mat går ned. Han svarar sjølv: «400 års tradisjoner lagt øde. Bygde-Norge avfolket like stille og rolig som hittil. Åker og eng gjenvokst. Grendeskoler som spøkelseshus. Høyloft og himkok på museum for alltid. Matproduksjonen flyttet til industrianlegg i Belgia.»

Sjølv ei så moderne stemme som Steen Jensen manar fram biletet om fortida for å skake oss: tilgrodd eng, nedlagde grendeskular og himkok på museum. Lengten etter å kome «heim». Anten kjøper vi norsk mat til høge prisar – elles vil alt det gamle forsvinne. Og det finst heller ikkje jord i Belgia ifølgje Steen Jensen, berre industri. Stakkars belgiarane, som var så glade i jorda si.

Men i motsetnad til Steen Jensen sitt Belgia har vi her heime heldigvis framleis mykje land – og stadig mindre industri. Den store verdiskapinga skjer likevel ute på sjøen. Før var det fiske og sjøfart, no er det olje og gass. Kanskje endå ein grunn til at vi har eit svakt utvikla forhold til den dyrka jorda? Og kanskje dette vesle tomrommet i folkesjela gir grobotn for nostalgisk lengt etter å ta vare på grendeskular og nyslått kulturlandskap?

Eit slik fokus er for statisk til å kunne løyse mange av dei utfordringane som landbruket står overfor. Ei slik haldning stemmer etter mi meining ikkje godt overeins med korleis livet artar seg. Livet er altfor dynamisk, fantasifullt og uføreseieleg. Eg voks opp i New England, eit område i den nordaustlege delen av USA, som var eit intensivt drive jordbruksområde fram til slutten av 1800-talet. Etter kvart som dei enorme, fruktbare slettene i Midtvesten blei dyrka opp, blei bøndene i New England sette under sterkt press. Mange vurderte å leggje ned gardane sine og flytte vestover. Men då som no skjer ikkje slike endringar utan intens debatt, som det går fram av følgjande innlegg av ein bonde i staten Maine frå 1876:

True, our farmers cannot turn a furrow miles in length, as can the prairie farmer of the West; but shall they therefore not turn a shorter one? They can’t raise corn in fields miles square; but shall they therefore not plant at seed time? They cannot grow oxen by the hundred; but shall they therefore not raise up two or three pairs of likely steers which may be turned at a profit, and have others coming on to succeed them?....The wisest course to try [is to] adapt one’s self to the surroundings and conditions imposed by this diversity of difference between the West and East.13

Dette høyrest kjent ut. Oppfordringa til å tilpasse seg det rådande naturlege mangfaldet er forfriskande moderne og kanskje like gyldig som debattinnlegg i dag som for 130 år . Men korleis gjekk det i New England? Gardane blei nedlagde, bøndene flytta vestover og store areal grodde igjen. I dag er området kjent for sine vakre, skogkledde åsar og er blitt eit svært populært mål for natursvoltne storbymenneske, både som ferie- og heimstad. Nesten ingen hugsar stordomstida til jordbruket.

Livet er uføreseieleg, og det som verkar negativt no, kan utvikle seg til noko positivt seinare. På den måten er diskusjonen om jordbruket sin verdi for kulturlandskapet typisk. Debatten tar sjeldan omsyn til dynamikken i livet, og han er veleigna til å kaste lys over forskjellane mellom nostalgi og visjon. Det kultiverte landskapet blir skildra som eit av dei viktigaste landbruksprodukta og inngår dermed fint i det store «historieforteljings-prosjektet» i draumesamfunnet. Det blir sagt at landskapet ikkje berre fortel historier, men at det også har stor økonomisk verdi – for turistindustrien. Eg er ikkje så sikker på det. Då eg for over 20 år sidan kom til Noreg frå Tyskland, drog eg rett til fjells og blei der i fleire veker. Vi skydde stiar og byggefelt som pesten – det var den urørte naturen vi var på jakt etter. Det finst veldig mange gode grunnar for å pleie og utvikle vidare – ikkje «bevare» – kulturlandskapet, men turismen er kanskje ikkje blant dei beste. Tilnærminga til «landskap» kjem veldig an på kven som drøymer om landskapet – og om den som drøymer, har heimlengt eller ein visjon om noko heilt nytt.

Tenk om vi tok til å drøyme om det som kan vere mogleg i framtida, i staden for å leggje så mykje vekt på bileta av det som var? Vi må innsjå at vi aldri kjem «heim igjen» til budeia i bunad. Men vi treng visjonar. Slik sett er Norges Bondelag inne på noko med kampanjen «Vi får Norge til å gro». Blikket er vendt framover, men eg lurer på kor stort mangfald av vekstar dei har i tankane? Det kan hende at det spirer fram heilt nye planter og plantesamfunn. Tenk om deltidslandbruket blei erklært som tingen, og gardane og bygdene måtte omorganiserast drastisk for å gjere dette mogleg. Og om byfolk stod i kø for å flytte ut på nyetablerte småstader i håp om å kunne kjøpe seg ein «gårdsenhet » ein gong. Tenk om folk plutseleg ville betale meir for maten, men samstundes ville besøke dei stadene der maten kjem frå, to– tre gonger i året. Kan det til og med tenkjast at låvane blei finare dersom dei blir kviteller grønmåla, og at einskilde jorde tar seg godt ut som bjørke- eller lønneskog? Kan vi sjå føre oss dagen der det gir meir status å dyrke poteter eller produsere mjølk enn å vere børsmeklar? Ikkje straks, kanskje, men det er lov å drøyme.

Det ser nemleg ut som om fleire og fleire går lei hundeskiten. For kort tid sidan blei konsesjonsgrensa på gardsbruk heva til 100 da, og det er venta auka etterspurnad etter slike eigedomar. Samstundes florerer tidsskrift med namn som «Landliv», «Country Living» og «Natur Erleben», som tydelege uttrykk for draumen om det gode livet på landet. Sjølvsagt, ein del av dette er heller uttrykk for nostalgi enn livskraftige visjonar, og ein må nok lære å skilje klinten frå kveiten. Men uansett, slike teikn gir håp – håp om at vi ikkje gløymer at vi treng jorda for å slå rot.

Ei anna side av same fenomen er rørsler som «Slow Food» og «070605», som handlar om å ta tida tilbake. Kanskje er dette også berre nostalgi – draumen om ei tid då alle hadde tid. Men kanskje det også er vissa om at vi ber ein annan rytme i oss enn rastløysa som notida tvinger på oss? Å ønskje seg å kunne «slå med ljå», berre ein gong imellom, er vel ikkje berre nostalgi? Å ha moglegheitene til å «la tankane gå», som Hauge seier, er vel ein visjon verd å leve for.

Han hadde nok smilt litt, den gamle mannen som eg sette opp gjerdestolpar med i Nord-Noreg, dersom han hadde høyrt oss snakke slik. «Ka e problemet dokkers? Dokk’ må slutt å drømm’, og gjær’ nokka istedeførr!» hadde han kanskje sagt. Men det er lettare sagt enn gjort, når dei fleste av oss verken kan svinge ein ljå eller handtere eit spett. Kanskje vi må begynne ein stad der belgiarane var for mange hundre år sidan. Da må vi slutte å klage på urbaniseringa,og heller sjå moglegheitene i denne prosessen – sjansen for at vi kan oppdage jorda på nytt.

Og kanskje kan dei berømte «byer i Belgia » frå Alexander Kiellands roman Gift endeleg få eit nytt innhald, etter 120 år.

NOTAR
1 The Land was Everything – Letters from an American Farmer. The Free Press, N.Y., 2000.

2 Aina Edelmann og Svein Sæter: Bondelandet,Det Norske Samlaget, 1995.

3 Sjå f.eks. Edelmann og Sæter (ibid.) og B.Gjerdåker, Norges landbrukshistorie III – 1814–1920. Det Norske Samlaget, 2002. 297 sider.

4 Statistisk Sentralbyrå (websider)

5 Ibid.

6 AC Nielsens dagligvareregister

7 Hansen (2003), sitert i Svennerød, M. (2004):«Grøntsektoren i Norge», NILF Notat 2004-12

8 Ibid.

9 «Godt Norsk pirrer ikke matlysten», Aftenposten 2.4.04

10 Del av Verdikommisjonens sluttrapport, se www.verdikommisjonen.no

11 www.nrk.no/nyheter/okonomi/rentepolitikken/2995709.html

12 Vårt Land, «Menn om Mangt», 8. januar 2000.

13 «Shall we abandon farming in Maine», Our Agricola, November 2, 1876 - http://www.mainepbs.org/hometsom/p4org.html


Tilbake
   Syn og Segn nr 4/2008


   Syn og Segn nr 3/2008


   Syn og Segn nr 2/2008


   Syn og Segn nr 1/2008



   Syn og Segn nr 4/2007







   Syn og Segn nr 3/2007



  
Syn og Segn nr 2/2007


  
Syn og Segn 1/07