Hovudside
Redaksjon
Bestill abonnement
Gåveabonnement
Julegåveabonnement
Arkiv
Skriv for oss
Rett på nett
Lenkjer
Verving

Syn og Segn

Tidsskriftet for kultur, politikk og samfunn

Grunnlagt i 1894. Tradisjonsrikt og utradisjonelt.
Norsk debatt, europeisk utsyn, internasjonalt perspektiv.

Redaktør: Knut Aastad Bråten

Les meir






Redaksjonsråd
Bård Vegar Solhjell
Dag Øistein Endsjø
Eva Løveid Mølster
Karin Sveen
Kathrine Sele
Marit Heier Lajord
Sigrun Høgetveit Berg
Sveinung Rotevatn

Dirty realism og ekte drit
20.05.05- Marta Norheim
Bygda er ikkje så dirty lenger, sjølv om det finst drit
der både i overført og bokstavleg meining.

PÅ 90-TALET VAR «dirty realism» ein viktig tendens i den nye litteraturen. Ein skiten straum rann utover landet, med amerikansk label ettersom inspirasjonen kom frå USA. No, knapt ti år etter, kan det verke som om denne kategorien har utspelt si rolle. Ja, til og med sjølve nemninga verkar så utdatert at det var under sterk tvil eg brukte ho i tittelen – kven orkar å lese om dette i dag?

Det ser ut til at ein no kan skimte ein annan skrivemåte i dei aller nyaste bøkene. Driten er ikkje lenger så påfallande.

I denne artikkelen skal eg rote rundt i bøker frå bygda dei siste ti åra og sjå kva eg finn. Før eg går inn på materialet, skal eg kome med to motførestellingar og ein definisjon.

Motførestelling nr. 1:
Det går ikkje an å snakke om tendensar og endringar innanfor eit så kort tidsrom.

Det er nok riktig. Når ein i tillegg er så tett på samtida, kan ein risikere å sjå tendensar der det berre er tilfeldige samantreff. Kanskje dukkar det opp ei heil hylle med riktig dirty bøker allereie til hausten. Dette er dermed meir spekulasjonar enn eit autorisert kapittel for framtidige litteraturhistorier om tusenårsskiftet. Men spekulasjonane byggjer på nokre observasjonar, så heilt ut av lause lufta er dei ikkje tekne. Trass alt.

Motførestelling nr. 2:
Det er ikkje interessant å skilje ut bøker frå bygda som ein eigen kategori.

Både jo og nei. Jo, fordi dei norske bygdeforfattarane har nokre særtrekk som gruppe. Eit av dei mest fascinerande har eg også observert mellom afrikanske forfattarar: Begge gruppene har flytta vekk frå den plassen dei skriv om. ( I alle fall svært mange av dei.) Afrikanarane sit i dei gamlekolonimaktene, bygdeforfattarane sit i Oslo eller kanskje i Bergen. Kva gjer dette med litteraturen? Skriv dei brev heim for å fortelje kvifor dei måtte dra? Tek dei det endelege oppgjeret som dei ikkje våga å gjere heimanfrå? Eller prøver dei å forklare korleis det er i bygda/småbyen/ landsdelen/landet, for folk som ikkje har vore der? Er desse forfattarane ambassadørar, tolkar, dommarar, rømlingar eller bortblåsne laurbærblad?

Desse spørsmåla skal eg ikkje svare på. Eg stilte dei for å vise at vilkåra for å skrive kan vere ulike, og at dette er ein av grunnane til at det gjev meining å snakke om «bøker frå bygda» som ein eigen kategori. Vi kan gjerne sjå det som ein underkategori av heimstaddiktinga.

Nei, fordi svært få forfattarar har bygda som tema. Bygda er eit bakteppe, som byen er det i nokre andre bøker fordi handlingar no eingong må utspele seg i eit miljø. Men bakteppet kan det gjerast meir eller mindre ut av, og dermed nærmar vi oss definisjonen på kva bøker som er tema for denne artikkelen:

Definisjon:
Bygda må spele ei rolle i boka på ein slik måte at ein ikkje kan overføre handlinga til ein by utan å måtte gjere vesentlege endringar.

DIRTY

Det går sjeldan an å tidfeste litterære tendensar sånn heilt eksakt. Når ein registrerer dei, har dei drive på og bygd seg opp ei tid, som forkjølingar eller liktornar. Men med Jonny Halbergs bok Trass (1996) var vi i gang, og så kom Det er her du har venna dine (1997) og Barringer (1999) av Kyrre Andreassen. I 2000 kom Halberg med Flommen. Då Øystein Jørgensen debuterte med Karaoke, eit heilt anstendig debutarbeid i 2002, hugsar eg at eg tenkte eg hadde lese den før. No trur eg ikkje forfattarar og forlag er tankelesarar, men etter Karaoke har det kome lite av ekte dirty saker.

Fleire kunne nemnast, men dette får halde, og vi ser altså eit tyngdepunkt på slutten av 90-talet, det vil seie samstundes med at norske filmar som «1732 Høtten» og «Mørkets øy» viste fram heller ugode sider ved bygdene. Ein filmkritikar gjekk så langt som til å snakke om ei «bygdetullingthrillerbølge».

Den skitne litteraturen er halden i ein knapp stil der det gjerne er kort mellom skiljeteikna, og sidene er fylte med illusjonslause forfallsskildringar. Figurane, som oftast menn, er ikkje av den taletrengde sorten, og vi får i liten grad sleppe inn i kjenslelivet deira. Trivselsfaktoren er låg, for å seie det slik. Dei bur helst på stader der berre dei som manglar tiltak i livet, vert buande. Sosialkontoret er ei kjend adresse for mange. Øl og bilar er nødvendige rekvisittar. Dirtysjangeren zoomar tett inn på det triste. Distanse, ironi og humor er ikkje typisk, sjølv om det kan førekome.

«Vi har sittet nede i kjelleren til Bård, sett TV, drukket sprit fra saftglass, hørt på noen CD-er» er ei karakteristisk setning frå Karaoke. (s. 97)

Og så er det bilen:
– Kan du holde kjeft, sa jeg! skriker Freddy.
Og når Freddy skriker, spytter han også, så spyttet som for kort tid siden sto ut av den alltid pølsespisende kjeften hans, renner nå langsomt nedover frontruten på den nyvaskede Golfen min. Innmaten fra pølsene, det rosa kjøttet, det som han ikke fikk svelget unna, renner nedover frontruten og blir liggende på dashbordet. (s. 29)

Karaoke er skriven inn i eit ingenmannsland utanfor ein større by som bilkøyrarane av og til oppsøkjer, men som dei med god grunn kjenner seg framande i.

I Flommen, den mest vellukka boka i dirty-bølgja (ein roman som også på mange måtar sprenger seg ut av sjangeren), er vi plasserte meir handfast i det norske bygdesamfunnet, nemleg i Enevarg, som rettnok er oppdikta, men som ligg på det indre Austlandet og har eit namn som kan lesast begge vegar. I Flommen har politimann Svein Ove Sand og bonde Robert Gjørstad kvar sine kapittel. Her har vi Sand på jobb, hjå eit eldre ektepar som strevar:

Han hadde tykk underleppe som var blank av spytt og brun av tobakksflekker, og over det ene øyet hadde han et sår som burde vært sydd. Men dette var ikke folk som gikk til lege. Hun hadde hvitt fliset hår og to listige øyne og slappe poser under øynene.
– Jeg leverte bare posten. Den var feilsendt, sa han.
– Det gjorde du ikke. Du bendte henne ned, ditt svin, ropte hun og slo etter han.
De satte i gang igjen. Jeg tok mannen om skuldrene og tvang han ned på en pinnestol. Han ristet, så redd var han. – Si til henne at hun ikke får lov til å dra, hvisket han hest.
– Dette er tredje gang jeg er her på to uker, sa jeg. – Dere må finne en måte å leve sammen på uten å slå hverandre i hjel, enten det blir med strykejern eller gullfiskboller. Hvis ikke blir jeg nødt til å sende opp noen fra sosialkontoret, slik at det kan lages en ny ordning for dere.
– Vi vil ikke ha noen ny ordning, remjet kona. (s. 163)

Også bonden Robert har sitt å stri med, på mange nivå. For eksempel i familien:

– Jeg tar meg en tur, sa jeg.
Hun fylte bøtta med vann og skrubba hardere.
– Nina kan ta inn kyrne, sa jeg.
– Ja, ta deg en tur, sa hun flatt, lukka seg inn til hønene, satte på plass bøtta.
– Ja, det er det jeg sier, sa jeg.
– Ja, bare gjør det. Ta deg en tur, kom det fra henne. Det lød rop inne fra huset.
– Si meg en ting, sa jeg. Hvorfor må jeg stå her og unnskylde meg?
– Har jeg bedt noen om unnskyldning? sa hun himmelfallen og traska av gårde. (s. 19f)

Robert strevar vidare:

Jeg låste døra og fant ei bøtte, satte meg på ringen, bøyde meg fram og lot det stå til. Etterpå åpna jeg vinduet, satte meg på dasslokket og tørka svetten med en våt og kald klut. Jeg fikk en brekning og sparka til bøtta, og dermed blei det et søl uten like der inne, og så måtte jeg ned på kne. Sånn var livet mitt blitt. En lang rekke nedrigheter som kom så tett at noe anna enn ubehag virka sjukt. (s. 201)

Trass i at Flommen er uvanleg sitatvenleg, får det bli med dette for å illustrere tonen i miljøskildringa, som må kunne kallast temmeleg illusjonslaus. Og sjølv om ein og annan lesar nok kan kome til å more seg både over det gamle ekteparet og andre, er det ei nokså mørk skildring av ei bygd og dei som bur der. Dette er dirty.

DRIT
I 2002 kjem Bondeforteljingar av Øystein Vidnes. I lys av alt snakk og all skriving om dirty realism åra før er det nærliggjande å lese forteljinga «Byrkjelo» som ein humoristisk kommentar til alt dritpreiket:

Eg stod bak på lasteplanet med ein spade og heiv møka ut på marka, det var god og sterk kalvedrit (...) (s. 74)

Men så set traktoren av garde på eiga hand, vert øydelagd, og den møkspreiande bonden hamnar sjølv i møkdungen:

Eg vart så grundig gjødsla at eg har fått hår både på brystet og ryggen, eg som alltid har vore glatt som ei barnerumpe.
Eg fekk ikkje gjort ein drit utan traktor. No får det vere eitt av to, tenkte eg (…) enten går du inn for å få deg ny traktor, eller så finn du deg eit kvinnfolk. Traktor vart vanskeleg (...).

– tenkjer vår mann, som dermed satsar på kvinnfolk. Men dei vil ikkje ha han fordi han luktar drit, og den stinkande bondehelten vert i staden sitjande på puben og prate – ja, nettopp – drit med kompisane sine.

Vidnes veltar seg altså i drit, medan han plasserer seg i trygg ironisk distanse frå dei dirty (og frå Bjørnsons nyvaska søndagsbønder i boka som forfattaren utan blygsel har rappa tittelen sin frå). Vidare: Ein dirty helt er ein helt som ikkje snakkar for mykje. Vidnes opphøgjer dette til ei dyd:

Heime finst det så mange fleire måtar å halde kjeft på enn her. Ei av nabokonene våre har for eksempel ein utruleg sjarmerande måte å halde munn på. Det er ikkje få menn som har falle pladask for det. Men mannen hennar, derimot, er så tagal at ingen forstår seg på han. (s. 49)

Vidnes’ Bondeforteljingar, som utspelar seg både i bygda og i byen, er parodiske, leikne og temmeleg absurde. Same året, i 2002, kom ei anna bygdebok som også valde seg vekk både frå det realistiske og det dirty i skildringa av bygda. Det var Vi har så korte armar av Olaug Nilssen. Her har ungdommane Ølgjer (!) og Liv teke klassereisa frå bygda Skoddeheimen og til byen for å studere, men bygda har ein stor plass både i romanen og i livet til dei to heltane, som får eit heilt gresk kor på si side når det vert for gale:

Å det var han Ølgjer. Å, det var ho Liv. No har dei tolt sine plager. (s. 179)

I bygda Skoddeheimen har dei heilt klart sitt å stri med, både barn og vaksne. Her er Sørine (søstera til Ølgjer) og mor og far:

– Ååågh! vi høyre på preika, sukka Sørine.
– JA, DET MÅ VI, OG SÆRLEG DU, DIN DRITTUNGE! konstaterte Bjørg og sang høgt med på salmane:

Himmelske fader, herleg utan like!
Til alle stader når ditt store rike.
Stjerner du styrer og alt liv som yrer, alt ned til mauren i mold
– Mauren i mold, sa Sørine forakteleg, – så vidt meg bekjent, så bur maurar i tuer og ikkje i mold.
– JAHA! MEN DÅ KAN VI SLUTTE AT DET IKKJE ER SÅ FORFERDELEG MYKJE DU KJENNER TIL, DI SMÅJENTE!
Bjørn sukka og tenkte at det denne salmen eigentleg betydde, var at Gud likte bygdefolk minst like godt som byfolk, og at Gud var nøydd til å gjere eit poeng ut av dette, ettersom bygdefolk, både ungane og dei vaksne, var utstyrte med ei plagsam mindreverdskjensle.
Eller – utstyrte med?
– Gud! sa Bjørn strengt inne i seg, – du kan ikkje først utstyre oss med mindreverdskjensle for dernest å hevde at vi er like mykje verde som byfolk. (s. 47)

Der fekk Gud noko å tenkje på.

For oss andre kan det vere interessant å merke seg at desse to siste bøkene behandlar bygdetristessen på ein heilt annan måte enn dei dirty: Sjølv om bonden til Vidnes veltar seg i drit og folka i Skoddeheimen er prega av mindreverdskjensle og det som verre er, gjev det litterære grepet eit heilt anna bilde: Skoddeheimen er ein meir forlokkande stad enn Enevarg, og det er forskjell på drit og dirt.

Det er også dette året den fiktive bygda Skogli vert teikna inn på det litterære kartet for første gong. Skogli ligg ved svenskegrensa med Kongsvinger som næraste by, og er skapt av Levi Henriksen, som debuterte med novellesamlinga Feber i 2002. Henriksen køyrer ein meir tradisjonell realistisk stil enn dei to ovanfor, og novellene er spekka med kjende rekvisittar frå lageret til dirty-litteraturen, som øl, brennevin som ikkje alltid er av typen kjøpe-, dessutan campingvogner, Chevroletar og ikkje minst ungkarar. Det som gjer at vi her er mange mentale mil frå den ekte dirten, er at vi som
lesarar får innsyn i tanke- og kjenslelivet til personane, og dette indre livet viser seg å vere rikt på draumar og lengsler, ja i visse tilfelle også med ei tru på framtida. Tiltakslyst og gode gjerningar finst det også. Og trass i at dette er folk av få ord, greier dei å formulere fine setningar som «du er veldig pen».

Ein gammal mann tenker tilbake på samlivet med kona på denne måten:

Han hadde aldri sluppet hånda hennes.
Hver eneste natt lå han der like forventningsfull og ventet på at hun skulle krype under dyna. Hun hadde bestandig spart på noe å si. En slags konklusjon på dagen.

Han er rettnok enkemann, men likevel. Denne novellesamlinga er ikkje dirty, sjølv om det ikkje skal stikkast under ein stol at mange av mennene stikk av, draumar fell i grus og det føregår både kriminalitet og dryge hemnaksjonar i Skogli.

RURAL LIVSKVALITET
Vi er altså framleis eit stykke unna det lukkelege livet på landet, men i tid er dette like rundt hjørnet: året etter, i 2003, kom debutanten Sigmund Løvåsen med romanen Nyryddinga, ein roman som både fekk P2-lyttarane sin romanpris og Tarjei Vesaas’debutantpris. Det hagla med gode kritikkar, og det varte ikkje lenge før romanen kom i pocketutgåve. Både lesarar og juryar var klare for ei feel-good-bok frå bygdene dette året, noko eg tvilar på om dei ville ha vore om denne romanen hadde kome berre fem år før, saman med filmen «Høtten» og boka Det er her du har venna dine, til dømes. For nærare Bjørnsons bondeforteljingar har vi knapt vore på denne sida av krigen:

Eg var van med å vera heime i lag med far
og mor. Hadde aldri gått i barnehage. Den
var nede i bygda. Bygderamp kalla ho bæssmor
dei som hadde gått der. Hadde vore i
bursdag til fleire av dei no etter at eg hadde
begynt på skulen. Dei hadde krig med kaker
og brus, og ein kasta øks etter bror sin. Ville
ikkje bli slik. Ville heller vera med mor og
far, eller bestekameraten min, Finn.
I dag skulle eg vera heime med far. Han
jobba sjølv om han var heime, plukka stein,
kjørde møkk, fôra og klypte sauene, sette
opp hesjer og kjørde høy. Og mykje meir.
Det var nok å vera med på, og han trong
nokon til å hjelpe seg. Eg kunne det, alt far
gjorde. (s. 7)

Her er det fleire trekk som er sterkt oppsiktsvekkjande når ein veit at det dreiar seg om norsk samtidslitteratur.
Bygda (eller rettare: garden utanfor det urbant prega bygdesenteret) er skildra i eintydig positive termar. Det negative er her knytt til andre faktorar: Samfunnsutviklinga trugar bondestanden, og far har dårleg helse. Desse to forholda gjer at dei kanskje må redusere gardsdrifta. Nyryddinga, det som tidlegare vitna om at bonden gav vidare eit større bruk enn han hadde arva, kan vise seg å vere unyttig arbeid. Men våre heltar er på parti med garden, og dei kjempar tappert for at han skal drivast vidare. Det ligg noko heroisk, men kanskje også noko nostalgisk over dette prosjektet og over romanen.

Geir, som er om lag ti år, ser opp til far og vil bli som han, både i stil og yrkesval. Men han veit at han ikkje må snakke for høgt om dette når han er på skulen. Eg må vedgå at eg lenge venta på at det skulle skje noko fælt i løpet av handlinga: at bygdedyret skulle syne seg i all sin velde, eller at mørke løyndommar om incest eller mishandling skulle avslørast. Eller at far døydde i det minste. Men nei, Nyryddinga er rett og slett ei bok om ein harmonisk oppvekst i ein trygg familie på ein vakker gard. Det finst ting å uroe seg for, men ikkje verre enn at ein greier å glede seg over livet og finne på fine og meiningsfulle ting å drive med kvar dag, anten ein er barn eller vaksen. Lenger vekk frå det mentale og fysiske universet som heiter dirty realism, går det knapt an å kome. No skal det seiast at ettersom hovudpersonen berre er om lag ti år, så ville det vore direkte oppsiktsvekkande om han skulle vakne opp i sitt eige spy langt utpå søndagen. Men eg kjenner meg trygg på at om Løvåsen gjev Geir eit lengre liv i ei ny bok, så vil han ikkje hamne der.

Kva er det som skjer?

Min spekulasjon er at denne boka neppe hadde vunne slik popularitet for fem år sidan, og at dirty realism no feidar ut. Kva er det som skjer? Eg har tre forslag til tolking:

DEN LITTERATURINTERNE FORKLARINGA:
Etter at ein trend har dominert eller har hatt ein sentral plass i debatten ei tid, er det mange, både blant forfattarar, i forlag og i lesargruppa som tenkjer at tida er inne for noko nytt. Slik er det heile tida, og slik går litteraturen i bølgjer som ikkje direkte let seg spore i livet utanfor bokverda. Både Nilssen, Vidnes og Løvåsen står bra på eigne litterære bein, men dei kan også lesast som ein reaksjon på all dirten, intendert eller ikkje-intendert.

DEN BYGDEOPTIMISTISKE FORKLARINGA:
Stadig fleire ser store verdiar i bygdelivet. Folk frå storbyar, ja, heilt frå Nederland, kjem og slår seg ned på småbruk og i fråflytta hus. Når skikkelege folk flyttar dit av fri vilje, er det ikkje lenger same susen over å skildre folk som kjem frå eller bur på små stader, som vondskapsfulle, innavla eller
innskrenka.

I Europa misser nasjonalstatane makt til regionane. Hovudstad er i ferd med å bli harry, og det får etter kvart status å vere oppvaksen bak ei rotvelte på ein stad rutebussen aldri passerer. Og den nye turisten vil nettopp til slike stader heller enn å følgje asfalterte ruter til ferdigproduserte, lett tilgjengelege turistattraksjonar. Dessutan har den nye matkulturen snudd opp ned på mykje: No vil vi ikkje berre vite kvar osten kjem frå, vi vil vite namnet på kua som har levert råvarene. Ein kommentator i Nationen spår jamvel at Høtten er i ferd med å bli «et jordbærsted».

DEN BYGDEPESSIMISTISKE FORKLARINGA:
Bygda er no så svekt at det ikkje finst lesarar nok igjen som hatar bygda så sterkt at dei synest det gjev meining å lese om det triste livet der, og andre grupper synest det er noko smaklaust ved å slå ein som ligg nede. Det er noko av det same som har skjedd med kristendommen: Den pietistiske kristendomsforståinga med strenge krav til livsførsel har mista grepet i løpet av eit par generasjonar. I takt med denne svekte stillinga har sympatiske eller i alle fall opne skildringar av kristendommen i stadig aukande grad dukka opp i skjønnlitteraturen, som sorgarbeid over noko ein har tapt, eller som ei utforsking av kva som fanst der, kanskje. Ingen som ikkje har fast løn for det, gidd lenger å formulere ein prinsipiell kritikk av kristendommen, det lengste ein driv det til, er adhocinnlegg når det skal veljast ny biskop. Øverlands formulering frå 30-talet om kristendommen som den tiande landeplage verkar berre patetisk.

Og forfattarane rotar på skrothaugen for å finne noko verdfullt om bygdeliv (eller kristenliv) i alt vi har kasta på båten medan vi har sekularisert og sentralisert oss.

SLUTTORD
Eller kanskje det finst heilt andre forklaringar, ikkje veit eg. Men det som er sikkert, er at det har skjedd ei markant endring i skildringa av livet på bygdene i løpet av få år, og at det i desse aller siste bøkene finst ein variasjon i skrivestil og opnare, mindre stereotype bilde av bygda og dei innfødde enn i dirtybøkene. Det går også an å skimte ein interessant dialog med – for ikkje å seie polemikk mot – både den poetiske realismen frå 1800-talet og den skitne realismen frå no nyleg, samstundes som desse nye skil seg frå bygdeforfattarforeldregenerasjonen med Fløgstad og Hovland i spissen.

Det ser rett og slett ut til at bøker om bygda er i ferd med å bli noko det ikkje har vore på lenge, og som enno ikkje har fått eit namn. Her gjeld det å følgje med.


Tilbake
   Syn og Segn nr 4/2008


   Syn og Segn nr 3/2008


   Syn og Segn nr 2/2008


   Syn og Segn nr 1/2008



   Syn og Segn nr 4/2007







   Syn og Segn nr 3/2007



  
Syn og Segn nr 2/2007


  
Syn og Segn 1/07