Hovudside
Redaksjon
Bestill abonnement
Gåveabonnement
Julegåveabonnement
Arkiv
Skriv for oss
Rett på nett
Lenkjer
Verving

Syn og Segn

Tidsskriftet for kultur, politikk og samfunn

Grunnlagt i 1894. Tradisjonsrikt og utradisjonelt.
Norsk debatt, europeisk utsyn, internasjonalt perspektiv.

Redaktør: Knut Aastad Bråten

Les meir






Redaksjonsråd
Bård Vegar Solhjell
Dag Øistein Endsjø
Eva Løveid Mølster
Karin Sveen
Kathrine Sele
Marit Heier Lajord
Sigrun Høgetveit Berg
Sveinung Rotevatn

Djevelens forvandling
04.10.05- Amos Oz
Moderne samfunnsvitskap har kasta vrak på begrepa godt og vondt. Men litteraturen, frå Shakespeare og Goethe til Grass og Böll, gjev oss sannare innsikt i menneskenaturen.

DA EG VAR EIN LITEN GUT i Jerusalem, underviste læraren vår ved den ortodokse jødiske skulen oss i Jobs bok. Alle israelske ungar, også i dag, studerer Jobs bok. Læraren fortalde oss korleis Satan tok turen frå den boka og til Det nye testamentet, og til Goethes Faust, og til mange andre litterære
verk. Og sjølv om kvar forfattar la til noko nytt om Satan, djevelen, der Teufel, var han alltid den sjølvsame Satan: kjølig, munter, sarkastisk og skeptisk. Ein dekonstruktør av menneskets tru, kjærleik og håp.

Jobs Satan inngår, som Fausts Satan, eit veddemål. Den store gevinsten er ikkje ein skjult skatt eller hjertet til ei vakker kvinne, ikkje eingong å bli forfremma til høgare rang i det himmelske hierarkiet. Nei, Satan går inn i spelet ut frå ein trong til å belære. Han ønsker å slå fast eit poeng. Å bevise noko og tilbakevise noko anna. Med stor argumentasjonskraft prøver den bibelske Satan og Aufklärung- Satan å vise Gud og englane hans at dersom mennesket får velje sjølv, vil det alltid velje det vonde. Det vel det vonde framfor det gode, med vitende og vilje.

Shakespeares Iago kan godt ha vore motivert av den same belærande tanken. Slik er det faktisk med så godt som alle verkelege skadegjerarar i verdslitteraturen. Kanskje det er grunnen til at Satan alltid er så sjarmerande. Så lokkande. John Milton kan ha misforstått djevelen da han kalla han
helvetesslangen, «the infernal serpent». Heinrich Heine visste betre da han skreiv:

Jeg ropte Satan hit. Han kom.
Jeg så ham med forundring an.
Han haltet ikke heslig om.
Han var en pen, charmant ung mann,
Han var just ikke bare barnet,
Han var den kloke, livserfarne;
En meget dyktig diplomat.
Som talte med om kirke og stat.
(I Herman Wildenvey si omsetjing)

Mennesket og djevelen forstod kvarandre så godt fordi dei på somme måtar var like. I Jobs bok skjønte Satan, den forderva læremeisteren, svært så godt korleis menneskets smerte avlar det vonde: «Men rett ut handa og rør ved det som høyrer han til, så skal du sanneleg sjå at han spottar deg beint
opp i andletet.» Og i Shakespeares Macbeth kunne heksene på lang avstand kjenne på seg at eit vondt menneske nærma seg: «Sytre, slik som tommen klørm står visst eitkvart ilt for dør». Goethe bemerka for sin del at djevelen, som så mange menneske, berre er ein sjølvgod forførar. «Der Teufel er ein sjølvdyrkar.» Djevelen er ein sjølvdyrkar. Han hjelper andre berre for å oppnå eigne fordelar. Ikkje slik Gud og Kant ønskte, for den gode gjerninga si skyld åleine.

Og det er grunnen til at Satan, mennesket og Gud heilt frå Jobs bok og fram til for kort tid sidan levde under same tak. Alle lét til å kjenne forskjellen på godt og vondt. Gud, mennesket og djevelen visste at vondt var vondt og godt var godt. Gud påbydde det eine. Satan lokka i retning det andre. Gud og
Satan spelte på same sjakkbrett. Mennesket var brikkene deira. Så enkelt var det.

For min del trur eg at kvart einaste menneske inst i hjertet sitt er i stand til å skilje det gode frå det vonde. Sjølv når dei læst som om dei ikkje kan. Vi har alle ete frå det treet i Edens hage som heiter kunnskapens tre, det vil seie kunnskapen om godt og vondt.

Det same skiljet kan gjerast mellom sanning og løgn: Slik det er uhyre vanskeleg å definere sanning, men lett å lukte ei løgn, slik er det også vanskeleg å definere det gode. Men vondskapen har si umiskjennelege lukt:
Kvart barn veit kva smerte er. Kvar gong vi med overlegg påfører andre smerte, veit vi derfor kva det er vi gjer. Vi gjer det vonde.

Men den moderne tida har endra alt det der. Ho har viska ut det klare skiljet som menneska har gjort frå dei tidlegaste tider, sidan Edens hage. Ein gong på 1800-talet, ikkje så lenge etter at Goethe døydde, voks ein ny tenkemåte fram i den vestlege kulturen som feia vondskapen til side, ja, nekta for at han i det heile fanst. Denne intellektuelle nyskapinga vart kalla samfunnsvitskap.
For dei nye, sjølvbevisste, utelukkande rasjonelle, optimistiske, uhyre vitskaplege pionerane innanfor psykologi, sosiologi, antropologi og økonomi – for dei var ikkje det vonde noko tema. Ved nærare ettertanke, det var ikkje det gode heller. Den dag i dag finst det samfunnsvitskapsfolk som rett og
slett ikkje snakkar om godt og vondt. For dei kjem alle menneskets motiv og handlingar frå dei ytre forholda, som ofte ligg bortanfor den enkeltes kontroll. «Demonar,,» seier Freud, «finst ikkje meir enn gudane gjer, og er berre produkt av den psykiske aktiviteten hos menneska.» Vi blir styrte av samfunnsbakgrunnen vår. I rundt hundre år har dei fortalt oss at vi handlar utelukkande ut frå våre eigne økonomiske interesser, at vi er reine produkt av den etniske kulturbakgrunnen vår, at vi berre er marionettar for vårt eige ubevisste.

Med andre ord var den moderne samfunnsvitskapen det første store forsøket på å sparke både det gode og det vonde bort frå menneskets aksjonsfelt. For første gong i den lange historia si vart både det gode og det vonde sett til sides av tanken om at omstenda alltid har ansvaret for dei vala og handlingane som mennesket gjer, og særleg for lidinga. Samfunnet har skylda. Ein fæl barndom har skylda. Politiske forhold har skylda. Kolonialismen. Imperialismen. Sionismen. Globaliseringa. Kva har ikkje skylda? Og så begynte den store verdsmeisterskapen i å vera offer.

For første gong sidan Jobs bok sat djevelen der og var arbeidslaus. Han kunne ikkje lenger spele det eldgamle spelet med menneskesinn. Satan hadde fått avskjed. Den moderne tida var kommen.

Men tida kan forandre seg att. Kanskje fekk Satan sparken, men han vart ikkje verande utan arbeid. 1900-talet vart den verste slagmarka for kaldblodig vondskap i menneskets historie. Samfunnsvitskapane makta ikkje å føresjå, møte eller i det heile fatte denne moderne, yttarst teknologiserte
vondskapen. Svært ofte forkledde denne vondskapen av den 20. hundreåret seg som idealisme, han skulle reformere verda, omskolere massane eller «opne augene deira». Diktatur vart framstilt som frelse for nokre, mot ein kostnad på millionar av liv.

I dag har vi fridd oss frå diktaturets vondskap og har ein enorm respekt for kulturar. For mangfald. Pluralisme. Eg veit at det finst folk som er villige til å drepe den som ikkje er pluralist. Satan fekk ny tilsetting av postmodernismen;
men denne gongen grensar jobben hans opp mot kitsch: Ein liten, skjult
krets «lyssky krefter» er alltid skyldige i alt, frå fattigdom til diskriminering, frå krig og global oppvarming til 11. september og tsunamien. Vanlege menneske er alltid uskyldige. Minoritetar kan aldri lastast. Offer er per definisjon moralsk reine. Har du lagt merke til at Satan i dag ikkje ser ut til å ta makta over noko enkeltmenneske? Vi har ikkje lenger nokon Faust. Etter motetenkinga
er vondskapen eit konglomerat. System er vonde. Regjeringar handlar vondt.
Ansiktslause institusjonar styrer verda for å nå sine eigne tvilsame mål. Satan finst ikkje lenger i det små. Kvar enkelt mann og kvinne kan ikkje vera «vond» i gammal forstand, som i Jobs bok, som Macbeth, Iago, Faust. Du og eg er alltid svært greie folk. Djevelen er alltid det beståande. Etter mitt syn er dette etisk kitsch.

La oss høre med den mest begåva rådgjevaren vår, der Geheimrat
Johann Wolfgang von Goethe. La oss sjå på hans West-östlichen Divan, ein av dei tidlegaste hyllestane den vestlege kulturen gav til si eiga nyfikne over og dragning imot austen. Var Goethe ein nedlatande «orientalist », som Edward Said ville ha sagt? Eller var han multikulturell, på den måten dagens
skyldridde europearar smiskar for alt fjernt, alt som er annleis, alt som avgjort er ikkjeeuropeisk?

Eg trur at Goethe verken var ein orientalist eller ein multikulturell. Det var ikkje
den ekstreme og innbilte eksotismen i aust som freista han, men den sterke og friske substansen som austlege kulturar, austleg poesi og kunst kan gje til universelle menneskelege sanningar og kjensler. Det gode, og Gud, er universell:

Gottes ist der Orient
Gottes ist der Occident;
Nord und Südliches Gelände
Ruht im Frieden Seiner Hände.
God is of the east possess’d,

God is ruler of the west;
North and South alike, each land
Rests within His gentle hand.

Vidare er kjærleiken universell, om han er til Gretchen eller til Zuleika. Så ein tysk poet kan godt skrive eit kjærleiksdikt til ei oppdikta persisk kvinne. Eller til ei verkeleg persisk kvinne. Og snakke sant. Og enda meir rørande: Smerta er universell. Som det heiter i eitt av dei finaste dikta i West-östlichen Divan:

Lasst mich weinen! umschraenkt von Nacht,
In unendlicher Wüste.
Camele ruhn, die Treiber desgleichen,
Rechnend still wacht der Armenier;
Ich aber, neben ihm, berechne die Meilen
Die mich von Suleika trennen, wiederhole
Die wegeverlängernden Aergerlichen
Krümmungen.
Lasst mich weinen! das ist keine Schande:
Weinende Männer sind gut.
Let me Weep, hemmed-in by night,
In the boundless desert.

Camels are resting, likewise their drivers,
Calculating in silence the Armenian is awake;
But I, beside him, calculate the miles
That separate me from Zuleika, reiterate
The annoying bends that prolong journeys.
Let me weep. It is no shame.
Weeping men are good.

Goethe hyrar ikkje inn austen for å bevise noko. Han tek menneska, alle menneska, alvorleg. Aust eller vest, gode menneske græt.

Eg vil gjerne stanse opp litt her og gråte for Johann Wolfgang von Goethe. Eg vil gjerne gråte for Weimar. For Goethes Weimar er borte for alltid. Sjølv Thomas Manns Weimar er borte og kan aldri komma tilbake. Ikkje at Weimar i dag ikkje er ein pen, godt renovert historisk by. Men dagens Weimar ligg tvers gjennom skogen frå Buchenwald.

Vi kan sørgje over minne som forsvinn, landskap som falmar, gamle byar som veks og forandrar seg. Men det er ikkje dette vi sørgjer over i Goethes Weimar. Ikkje tidas tann, men den ekstreme og totale menneskelege
vondskapen har teke frå oss Goethes Weimar.

I romanen Lotte in Weimar lét Mann Charlotte Kestner, som ein gong var Lotte
Buff, kvinna som den unge Werther elska, besøke den gamle og berømte Goethe i Weimar. Lotte in Weimar er ein utsøkt studie av korleis minnet sakte visnar: Sjølv mens Goethe framleis levde, var den gamle Goethe-tida i ferd med å gli bort og bli til legender. Det er normalt; det er slik menneskets liv og minne, menneskets heimar og gater flør og ebbar mens historia går sin
gang.

Men Goethe og hans gamle kjærleik Lotte kunne framleis spasere saman til
skogane utanfor byen Weimar og sjå på det velsigna, stille landskapet på den thüringske landsbygda. Og kanskje gjekk dei til den vakre eika der, kjent i mange år etterpå som Goethes eik. Og år gjekk, generasjonar døydde, men eika stod. Til ho vart bomba av eit alliert fly mot slutten av den andre verdskrigen. Og Weimar vart nabobyen, «marknadsbyen», til dødsleiren Buchenwald.

Dei tyske nazistane drap ikkje berre offera sine, men òg den sakte aldrande
uskylda til Weimar, Goethe og Lotte. I den engelske omsetjingar er
undertittelen til Lotte in Weimar «The Beloved Returns». Men den elska kan ikkje lenger vende tilbake.
Aldri.

Som fører meg frå Lotte Kestner-Buff til ei anna Lotte, Lotte Wreschner, mor til svigerson min. Ho vart fødd i Frankfurt am Main 174 år etter Goethe og ikkje langt unna huset hans. Det er ikkje for ingenting at namnet Lotte går att i familien hennar: Ho voks opp i ein heim full av bøker, hylle på hylle av tyske, jødiske og tysk-jødiske åndelege skattar. Schiller og Talmud. Heine og Kant. Buber og Hölderlin. Alle var der. Ein onkel var rabbi, den andre psykoanalytikar. Dei kunne alle dikta til Goethe utanåt. Nazistane arresterte henne saman med mora og søstera og sendte dei til Ravensbrück, der mora døydde av tyfus og hardt arbeid. Ho og søstera Margrit vart overførte
til Theresienstadt. Eg skulle ha ønskt at eg kunne fortelje dykk at dei vart sette fri frå Theresienstadt av fredsdemonstrantar som bar plakatar med «make love not war». Men nei, dei vart sette fri ikkje av pasifistiske
idealistar, men av soldatar som bar hjelmar og maskingevær. Vi israelske fredsaktivistar glømmer aldri den sanninga, sjølv når vi kjempar imot den haldninga landet vårt har til palestinarane, sjølv når vi arbeider for eit brukbart, fredeleg kompromiss mellom Israel og Palestina.

Lotte og Margrit Wreschner kom heim og fann alle bøkene på plass, men ingen av familien. Ikkje ei levande sjel. Margrit Wreschner kan føre vitneprov for det alle overlevande etter massemordet kan fortelje. Det finst gode menneske i verda. Det finst vonde menneske i verda. Vondskapen kan ikkje alltid overvinnast av besverjing, av demonstrasjonar, av samfunnsanalysar
eller av psykoanalyse. Det hender at han til slutt må møtast med makt.

Slik eg ser det, er ikkje den ytste vondskapen i verda sjølve krigen, men aggresjonen. Aggresjonen er «alle krigars mor». Og det hender at aggresjonen må overvinnast med våpenmakt før freden atter kan rå.

Lotte Wreschner slo seg ned i Jerusalem. Til slutt vart ho både leiar for den israelske menneskerettsrørsla og viseborgarmeister i Jerusalem under Teddy Kollek. Hennar son Eli og mi dotter Fania er begge menneskeretts-
og fredsaktivistar, og det er dei andre barna mine òg, Galia og Daniel.

La meg vende tilbake til Goethe og til kjenslene mine for Tyskland. Goethes Faust minner oss for alltid om at djevelen er personleg, ikkje upersonleg. At djevelen set kvart enkelt menneske på ein prøve som kvar og ein av oss kan bestå eller ikkje bestå. At vondskapen er freistande og forførande.
At aggresjonen kan få fotfeste inne i oss alle.

Det personleg gode og vonde hører ikkje religionen til. Dei er ikkje nødvendigvis religiøse begrep. Valet mellom å påføre andre smerte eller ikkje å gjera det, å sjå smerta i ansiktet eller å vende eit blindt auge mot henne, å bli personleg engasjert i å lindre smerte, som ein sjølvoppofrande landsens
lege, eller å klare seg med å organisere sinte demonstrasjonar og skrive under på ei mengd underskriftslister – desse mange vala trenger seg på kvar og ein av oss fleire gonger om dagen.

Sjølvsagt hender det at vi handlar feil. Men sjølv mens vi handlar feil, veit vi kva vi gjer. Vi kjenner forskjellen mellom godt og vondt, mellom å påføre smerte og å lindre henne, mellom Goethe og Goebbels. Mellom Heine og Heydrich. Mellom Weimar og Buchenwald. Mellom personleg avsvar og kollektiv kitsch.

La meg avslutte med eit meir personleg minne: Mens eg var ein svært nasjonalistisk, ja, sjåvinistisk liten gut i Jerusalem i 1940-åra, svor eg på at eg aldri skulle sette fot på tysk jord, ikkje eingong kjøpe noka tysk vare. Det einaste eg ikkje kunne boikotte, var tyske bøker. Dersom du boikottar bøker, sa eg til meg sjølv, blir du lite grann som «dei». Først avgrensa eg meg sjølv til å lesa den tyske førkrigslitteraturen og dei antinazistiske forfattarane. Men seinare, i 1960-åra, begynte eg å lesa, i hebraisk omsetjing, verka til etterkrigsgenerasjonen av tyske forfattarar og poetar. Først og fremst arbeida til forfattarane i Gruppe 47, leidd av Hans Werner Richter. Dei fekk meg til å førestelle meg sjølv i deira stad. Eg skal uttrykke meg kvassare: Dei forførte meg til å førestelle meg sjølv i deira stilling, tilbake i dei mørke åra, og like før dei mørke åra, og like etter.

Da eg las desse forfattararane, og andre òg, var det ikkje lenger mogleg for meg å berre hate alt tysk, i fortid, samtid og framtid.

Eg trur at å førestelle seg den andre er ei verknadsfull motgift mot fanatisme og hat. Eg trur at bøker som får oss til å førestelle oss den andre, kan gjera oss immune mot djevelens påfunn, også den indre djevelen, hjertets Mefisto. Slik opna Günter Grass og Heinrich Böll, Ingeborg Bachmann og Uwe
Johnson, og særleg min kjære venn Siegfried Lenz ei dør for meg inn til Tyskland. Dei og ein del andre kjære tyske venner fekk meg til å bryte tabua mine og opne sinnet, og til sist hjertet. Dei gjorde meg atter kjent med dei lækjande kreftene i litteraturen.

Å førestelle seg den andre er ikkje berre ein estetisk reiskap. Etter mitt syn er det òg eit viktig moralsk imperativ. Og til slutt, å førestelle seg den andre – om de no lovar ikkje å røpe denne vesle yrkesløyndommen – å førestelle seg den andre er òg ei djup og fin glede for eit menneske.

Amos Oz heldt denne takketalen då han fekk Goethe-prisen i Frankfurt 28. august i år.

Omsett frå engelsk av Åsmund Forfang.

Tilbake
   Syn og Segn nr 4/2008


   Syn og Segn nr 3/2008


   Syn og Segn nr 2/2008


   Syn og Segn nr 1/2008



   Syn og Segn nr 4/2007







   Syn og Segn nr 3/2007



  
Syn og Segn nr 2/2007


  
Syn og Segn 1/07