Hovudside
Redaksjon
Bestill abonnement
Gåveabonnement
Julegåveabonnement
Arkiv
Skriv for oss
Rett på nett
Lenkjer
Verving

Syn og Segn

Tidsskriftet for kultur, politikk og samfunn

Grunnlagt i 1894. Tradisjonsrikt og utradisjonelt.
Norsk debatt, europeisk utsyn, internasjonalt perspektiv.

Redaktør: Knut Aastad Bråten

Les meir






Redaksjonsråd
Bård Vegar Solhjell
Dag Øistein Endsjø
Eva Løveid Mølster
Karin Sveen
Kathrine Sele
Marit Heier Lajord
Sigrun Høgetveit Berg
Sveinung Rotevatn

”Seks scenar eg hugsar ganske godt”
28.11.05- Carl Frode Tiller

1. Det som skjedde ved straumboksen
Eg, du og Geir skulle gni isopor imot vindauget til tullingen, men det vart aldri noko av, for det synet som openberra seg for oss da vi klatra opp på sagbukken, og stakk hovudet over vindaugskarmen, og stod der, som tre høner på vagl, og stirte inn i rommet, stridde så sterkt imot det vi hadde forventa å få sjå, at vi rett og slett glømte alt saman, og gjekk inn i ein merkeleg måpande tilstand.

Sveittande, som ein sliten fyllik over skuldra på svirebror sin, hang han over ein stor kontrabass, og heile rommet var fylt av ein låg, fyldig, mørk og dirrande tone som varte og varte, og som eg, ikkje ofte, men av og til tar meg i å minnast når eg drikk raudvin frå Rioja, av ein eller annan grunn. Han stod med auga igjen, og handa hans hang som ei rovfuglklo over den skjelvande strengen, stiv og med peikefingeren litt framskoten, klar til å slå an ein gong til. Men det gjorde han ikkje, han venta, han lét tonen døy heilt ut, og laga ein pause som liksom meisla ut ei grav i musikken, og vi sto der på den rotne sagbukken, stive og heilt stille.

Om eg hadde vore så sentimental og overdrive romantisk av meg som mannen min seier at eg er, kunne eg ha pynta på det heile og skrive at vi klatra stille ned ifrå sagbukken no, at vi gjekk ettertenksamt ut av hagen hans, og at ein av oss, for eksempel du, sa noko ”fint”, som for eksempel at du aldri skulle plage han meir, eller enda finare og enda meir urealistisk, at du skulle slutte på fotballaget og begynne å spele bass i staden. Men eg er ikkje så ille som mannen min trur at eg er, han kjenner meg ikkje. Vi stod stille oppe på sagbukken ei lita stund til, og så, etter å ha veksla blikk og knist til kvarandre, knytte du neven, løfta handa og kakka fort og hardt i vindauget med dei spisse, kvite knokane dine, mens du vrælte så høgt du greidde.

Etterpå sprang vi det fortaste vi greidde, nervøst, men med munnane fulle av latter, ut gjennom den rotne porten med lause, rustne hengsler, og ned den smale, gjørmete stien som gjekk langsmed bekken. Litt seinare, da Geir gjekk for å tisse, nytta vi høvet til å stikke oss unna. Vi smatt inn gjennom det nyutsprungne, men allereie tette bladverket i lauvskogen bak oss, det var omtrent som å gå igjennom ein grøn foss, og eg meiner bestemt å hugse at eg tenkte på ein eller annan film der eit kjærastepar gjorde nettopp det (kanskje ”Den blå lagune”). Da vi kom ut på den andre sida, og var sikre på at ingen såg oss, kyssa vi kvarandre for første gong. Snøsmeltinga var ikkje heilt over enno, bekken var stor og gulbrun og kom buldrande ut av sementrøret under gangbrua, og eg hugsar at det voks leirfivlar inne ved veggen på straumboksen bak oss.

2. Da bestemor tok fotbad
Du var svolten, og etter som eg budde nærmast, stakk vi innom til meg slik at du skulle få deg ei brødskive før vi sykla ned til dei andre. Mamma og pappa var på jobb, og eg trudde eg var aleine heime, men eg hadde glømt at bestemor skulle komme på besøk, og da vi kom, sat ho på kjøkkenet og tok fotbad. Dei snøkvite og oldingtynne beina hennar stakk opp av det skummande såpevatnet og likna glattskura bryggestolpar i frodande sjø, det gamle, skrukkete ansiktet låg i foldar ned frå den svabergliknande panna, og håret hennar såg ut som vissent gras. Ho smilte glad imot meg da eg kom inn, men av ein eller annan grunn vart eg overmanna av ei slags skamkjensle. Eg greidde ikkje tanken på at du skulle sjå henne, og enda så mykje eg heldt av henne, fekk eg det for meg at ho ikkje var god nok for deg, og eg bråsnudde og dytta deg ut i gangen igjen, forsiktig og vennleg, men baklengs og bestemt, mens eg freista komme på ei eller anna unnskyldning som eg kunne gi deg etterpå. Eg hadde dårleg samvit heile den dagen, men bestemor var like blid og glad da eg kom heim igjen. Kloke, gode bestemor. Av ein eller annan grunn ser eg for meg ein stubbe når eg tenker på henne.

3. Da vi sat på brygga og fiska med mark og dupp, og du fortalde meg noko
Det var grått og overskya, men opphalds, og det var eit lite vindtrekk i lufta, slik at dei raude og kvite isoporduppane skumpa lett fram og tilbake i dei små, krappe krusningane som gjekk over vatnet. Med jamne mellomrom måtte vi dra inn, og kaste ut på nytt, for vinden fekk duppen til å drive sakte, men sikkert inn mot grunna, der det stakk siv opp av vatnet, spreidd, omtrent som hår etter ein mislykka hårtransplantasjon. Eg reiste meg, og begynte å sveive inn. Taumen skar skrått gjennom lufta og ned i vatnet, og dei små dropane som hadde perla seg fast, losna og svevde med vinden fleire meter gjennom lufta, før dei trefte vassflata med små kyss, og igjen vart ein del av dette store som vi hadde rive dei laus ifrå. Den raude ABU-snella gav frå seg ein jamn, tikkande snurrelyd, duppen kom liksom sigande inn imot brygga, og nesten ein meter bak kom ongelen og marken plogande langsmed vassflata. Vel to meter frå brygga løfta eg stonga, svinga henne litt til høgre og bak, for så å kaste ut på nytt, slik at duppen og ongelen, etter å ha gjort ein lang og slak boge gjennom lufta, landa med kvar sitt vesle klask ute på djupet. Eg såg ned på fangsten vår. Fire glinsande aurar låg på rekke oppe på det solbleikte treverket, den eine låg med munnen oppe, og restane av ein tjukk, raud mark stakk så vidt ut. Eg snudde meg bort da eg såg det, eg syntest det var ekkelt, men eg sa ingenting, for eg ville ikkje vise meg som pysete, du hadde sjølv sagt at du ikkje likte pysete jenter. Eg såg på deg og smilte idet eg sette meg ned på brygga, men du såg ikkje på meg. Det gjekk ei lang stund utan at vi sa noko. Du sat og dingla med beina mens du stira utover vatnet, og så, heilt uoppfordra, og utan å snu deg mot meg, fortalde du at mor di hadde fått kreft. Eg visste ikkje heilt kva du ville eg skulle gjere, eg vart sitjande og berre sjå på deg ei lita stund, sjokkert og med medynk i blikket, og så sa eg berre nei. Jo, sa du.

4. På stranda den gongen
Det var juli. Vi hadde klatra opp på taket på naustet, og vi låg på ryggen og kjente korleis den ru, svarte og solvarme takpappen skrapa og steikte imot dei bare ryggane våre. Du hadde hendene under hovudet, og eg låg med armane nedetter og tett inntil kroppen. Vi sa ikkje noko. Eg kjente fønvinden stryke varmt over huda mi, bikinien var tørr etter symjeturen allereie, men håret, som var langt og samla i ein raud strikk, var blautt, og låg kaldt og litt tungt over den eine skuldra.

Av og til løfta eg hovudet litt opp og såg meg rundt mens eg drog forsiktig i den litt for stramme bikinioverdelen. Lenger nede på stranda blinka halvnakne, bleike kroppar i det sterke sollyset. Mødrer på pledd og badehanddukar låg på magen og røykte og snakka mens dei kasta jamlege blikk bort på barna sine og passa på så dei ikkje putta ting i munnen, og litt bortanfor der igjen var det nokre barneskoleelevar som flørta og tulla med kvarandre. Gutane stod litt uti vatnet og lo høgt mens dei skvetta på jentene, og jentene fekta med armane og hylte, akkurat slik dei var opplærte til å gjere. Eg hugsar ikkje heilt, men eg trur eg syntest dei var barnslege, i alle fall ville eg ha sagt at dei var det, om vi av ein eller annan grunn hadde begynt å snakke om dei. Men det gjorde vi ikkje. Det var den første såkalla vanlege dagen etter at mor di døydde, men ting var ikkje som vanleg, akkurat. Vi snakka i alle fall ikkje så mykje som vi pla gjere. Eg hadde trassa mi eiga mor og vorte med deg opp på sjukehuset for å ta farvel. Eg var berre fjorten, men eg var sikker på at det skulle bli meg og deg. Eg kan le av det no, men slik var det, det var alvor, og da du spurde om eg kunne vere med, var det utenkeleg å seie nei.

Det vart ikkje så vondt og forferdeleg som mor mi hadde trudd og sagt at det ville bli, men det var heller ikkje så sterkt og fint som stefar din sa at det hadde vore, da vi kjørte heim etterpå (den klamme handa di filtra inn i mi, panna di imot vindauget på bilen). Kanskje det var ein slags forsvarsmekanisme, eg veit ikkje, men eg såg i alle fall det heile gjennom eit slags surrealistisk filter. Mor di låg der i sjukesenga, stille og med open munn, og eg, du, stefar din og nokre slektningar, eg hugsar ikkje heilt kven, sat i halvsirkel rundt, omtrent som tennene rundt ei tunge, hugsar eg at eg tenkte, og med dette biletet som utgangspunkt, og vel vitande om at pølser var favorittretten til mor di, slo det meg at det i løpet av dei nokre og tretti åra mor di hadde levd, måtte ha gått lenke på lenke av pølser inn i munnen hennar, omtrent som raude togsett inn i eit tunnelmørke. Passasjerane hadde vore daude hestar, grisar, sauer og kyr, men no var det ho sjølv som skulle vere passasjer, og gå baklengs inn i tunnelmørket. Slik tenkte eg. Eg hadde lyst til å fortelje deg det, for denne måten å tenke og vere på (som sossane i klassen kalla for snål), var det du forelska deg i hos meg, i alle fall sa du det. Da vi låg oppe på taket på naustet, var eg like ved å gjere det også, men eg ombestemte meg i siste liten, og i staden for å snu meg mot deg la eg hovudet over på sida, og såg utover sjøen i staden. Ein motorbåt med to gutar i raude redningsvestar kom putrande forbi det puppeliknande skjeret der måkene hadde reir, og fuglane stupte ned mot dei, dei steig til vers i slake bogar, og stupte ned mot båten på nytt, skrikande og i brå fall på fleire meter. Dei vil beskytte ungane sine! sa eg. I augekroken såg eg at du løfta hovudet litt opp ifrå den svarte takpappen, og såg bort på dei mens du skjerma for sola med eine handa, og så nikka du og smilte. Etterpå sykla vi heim til meg, og hørte på Buffalo Soldier med Bob Marley mens vi åt knekkebrød med salami og drakk mjølk.

5. Den gongen vi gjorde noko eg angra på
Vi var på tur heim ifrå ungdomsklubben da du fann eit fargerikt dameskjerf i vegkanten. Som den skodespelaren du kunne vere, snurra du det to gongar rundt halsen, slengde enden med dei lange frynsene over skuldra og gjorde eit feminint kast på hovudet, og mens vi gjekk slentrande gjennom haustmørket, snakka du pent og underheldt meg med å vere fin frue frå byen, til høglydt latter frå meg, naturlegvis, eg var framleis forelska.

Berre minutt etterpå kom vi fram til ulykkesstaden. Bilen hadde kjørt rett inn i treet, og fronten var trykt inn på midten, slik at to armar av metall omfamna trestammen, mens motoren gret frostveske ned i det rimfrosne haustlauvet. Vi hadde ikkje mobilar den gongen. I ettertid har det slått meg at kona og sonen til Viken sikkert hadde visst kva som hadde skjedd allereie, om vi hadde hatt det. Kanskje hadde dei stått ute i gangen, ved sida av telefonen, der meldinga nettopp ville ha vorte mottatt, kanskje hadde dei stått og tatt omkring kvarandre, akkurat slik bilen tok omkring treet, mens tårene til Anita Viken hadde losna frå ansiktet, og falle ned i det brunlodne håret til sonen, akkurat slik motoren gret frostveske ned i det brune haustlauvet. Men vi hadde som sagt ikkje mobilar den gongen, og mens vi nærma oss bilen med den døde Leif Viken i, låg dei og sov i kvar si seng, stille og uvitande om alt, vil eg tru, og ikkje urolege, sveittande og med stadige oppvakningar der dei såg på vekkarklokka og vart berre meir og meir sikre på at noko forferdeleg hadde skjedd, slik dei seinare pla seie.

Det var ei brun folkevogn. Den runde og glatte forma fekk henne til å likne ei stor bille, og slik biller viklar seg ut av dei gamle skala sine, var Leif Viken i ferd med å vikle seg ut av sitt skal; døra på førarsida sto på vid gap, og handa hans hang som eit vissent følehorn ut i tomme lufta, billyktene var runde auge som stira stivt inn i stupmørket, og den brekte antenna likna eit tynt og stilkaktig insektbein. På bakken like utanfor den opne døra på førarsida låg det ein bloddam, og ei brei, skinande blodstripe strekte seg derifrå og inn i den svarte skogen, nesten som ein raud løpar som Viken kunne gå inn i døden på. Omtrent slik hugsar eg det, som eit maleri, eller kanskje ein sekvens i ein av dei barokke og sterkt stiliserte filmane til Peter Greenaway (som var ein av mine favorittar den gongen eg var student og medlem av filmklubben). Vi gjekk heilt bort til bilen, sakte og stille og med store, konsentrerte auge. Så tok du plutseleg av deg skjerfet du nettopp hadde funne, du vikla det laus ifrå halsen, omtrent slik ein losnar ei fortøying frå ein bryggestolpe, og så, som om det var den mest sjølvsagde tingen i verda, gjekk du rundt og på andre sida av bilen, opna døra på passasjersida og la skjerfet ned på setet.

Etterpå gjekk vi berre derifrå, stille og utan å seie eit ord. Vi gjekk nokre meter nedetter vegen, og så stoppa vi og snudde oss mot kvarandre. Dette var før dei sette opp gatelys langsmed grusvegen som førte ned til bustadfeltet, og bekmørket omslutta oss nesten slik treverket omsluttar spikrar i ein vegg. Vi må springe og seie ifrå, sa du. Og så begynte vi å springe, ikkje fort, slik ein kanskje skulle tru, og ikkje oppøst og i ein slags forseinka panikk, slik ein kanskje også skulle tru, men nokså roleg, og med det eg hugsar som ei kjensle av undring og forvirring over det vi nettopp hadde gjort.

I løpet av dei neste timane og dagane gjekk denne undringa og forvirringa over i anger og dårleg samvit hos meg. Kanskje trudde kona til Viken at han hadde vore på veg heim ifrå ei elskarinne da han kolliderte, kanskje begynte ho å spekulere i kven det kunne vere, kanskje kjende ho til og med igjen skjerfet, og visste kven eigaren var (det er jo ikkje heilt usannsynleg, for det var eit nokså spesielt skjerf, og det budde jo ikkje så mange i bygda), og kanskje enda ho til og med opp med å anklage ei heilt uskuldig kvinne for å ha hatt eit forhold til Leif Viken, noko som igjen kan ha fått store konsekvensar for det eventuelle ekteskapet denne kvinna levde i. Og sonen til Viken, kanskje endra han synet på far sin når han fekk vite om dameskjerfet, kanskje han begynte mislike, til og med hate, sin eigen far.

Slike ting var det som plaga meg, og eg hugsar at eg gret og var rasande på deg da du nekta å vere med på at vi måtte ringe og fortelje Anita Viken alt saman.

6. Hyttetur
I løpet av januar var det ein mår eller ein røyskatt, eg hugsar ikkje heilt, som hadde sett seg fast inne i pipa på hytta vår, og der hadde han vorte sitjande, omtrent som ein kreftsvulst i ein hals, til han fraus eller svalt i hel. Den nye typen til mor mi klatra opp på taket, og dytta han ned i peisen ved hjelp av den lange, uttrekkbare markstonga etter pappa, og eg hugsar at det radmagre, rimdekte dyret var stivt og hardt som stein, og at det kom eit lite kakk idet kroppen trefte dei sotsvarte, men opphavleg raude mursteinane under. Hadde ting vore slik dei var for berre ei veke sidan, så hadde dette vore di oppgåve, hugsar eg at eg tenkte, og eg såg for meg korleis eg da ville ha veksla mellom å stå inne, framoverbøygd, med hovudet så vidt inne i peisen og ansiktet vendt opp, og ute, lett snørrete, med frostkalde tær nede i skiskorne og huva dytta litt opp på panna, slik at eg kunne sjå deg skikkeleg der oppe. Eg ville ha vore i like godt humør som eg pla vere, og i staden for å sitje og glo ned i eit gamalt Allers, fåmælt, sur og med beina trekte oppunder meg fordi eg syntest det var så isande kaldt på golvet, slik eg gjorde, ville eg ha komme med fleire entusiastiske forslag til korleis vi skulle få dyret ut av pipa, slik at vi skulle kunne tenne opp og få varme i hytta så fort som mogeleg.

Eg var umogeleg å vere i hus med i ein dag til, kanskje to, men så gjekk det heilt over, og eg kan ikkje komme på å ha tenkt på deg ein einaste gong før no. Same vinter fekk forresten bestefar beskjed om at han måtte amputere det eine beinet. Eg hugsar at tårene losna ifrå auga hans og fall som glasbrott ifrå eit knust vindauge, da det gjekk opp for han at han aldri ville kunne gå på ski opp til hytta igjen. Eg hadde eit svært nært forhold til bestefar. Mannen min blir av og til sjalu når eg fortel om han.


Tilbake
   Syn og Segn nr 4/2008


   Syn og Segn nr 3/2008


   Syn og Segn nr 2/2008


   Syn og Segn nr 1/2008



   Syn og Segn nr 4/2007







   Syn og Segn nr 3/2007



  
Syn og Segn nr 2/2007


  
Syn og Segn 1/07