Hovudside
Redaksjon
Bestill abonnement
Gåveabonnement
Julegåveabonnement
Arkiv
Skriv for oss
Rett på nett
Lenkjer
Verving

Syn og Segn

Tidsskriftet for kultur, politikk og samfunn

Grunnlagt i 1894. Tradisjonsrikt og utradisjonelt.
Norsk debatt, europeisk utsyn, internasjonalt perspektiv.

Redaktør: Knut Aastad Bråten

Les meir






Redaksjonsråd
Bård Vegar Solhjell
Dag Øistein Endsjø
Eva Løveid Mølster
Karin Sveen
Kathrine Sele
Marit Heier Lajord
Sigrun Høgetveit Berg
Sveinung Rotevatn

Utan tittel - SOS 4/2004
10.11.04- Sigmund Løvåsen

I åttande klasse på ungdomsskulen fekk vi i oppgåve å skrive ei lita bok om oss sjølv. Det var sett opp nokre forslag til ulike kapittel vi kunne ha med, og nokre vi måtte ha med. Etter å ha skrivi om snikring, familie, sauehald, fisking og skyting kom turen til kapittelet om mine planar eller draumar for framtida. Eg kan sitere frå det eg da skreiv: «Eg skal vel få meg jobb, gifte meg, få barn og dø.»
Og det er altså denne vesle setninga eg skal ta utgangspunkt i når eg no skriv vidare. Det var ingen stor framtidsdraum eg hadde, vil nok mange seie. Men heller ikkje så liten. Eg hadde da sett folk leve, og det var slike ting dei bala med. Dei jobba og gifta og fødde og dødde. Så der låg vegen.
Arbeidsløyse fans så klart. Men planen var å ta tømrarlinja på vidaregåande, så da skulle det bli ei råd.
Giftinga? Jo, dette var først på nittitalet, så folk hadde for alvor begynt å skilje seg, men eg såg ikkje heilt for meg at det var noko eg skulle drive med, mor og far heldt no i hop. Det var meir nymotens folk som skilde seg, og eg var ikkje så nymotens. Eg hadde til dømes ikkje hatt piggsveis da det var det finaste ein kunne ha, ein gong på 80-talet.
Eg hadde også sett barnlause par, men det var vel heller ingenting å stå etter. Både mor og far og besteforeldra mine, og til og med oldeforeldra mine hadde hatt barn, så det var nok noko som låg i slekta, det òg.
Så var det berre døden att. Men, det var no lenge til. Livet verka nesten uendeleg. Ein skulle nok rekke å dra ein del fisk i elva før det tok slutt, for å seie det slik. Kanskje ein storaure viss ein var heldig, og det burde ein jo slumpe borti å få i løpet av bortimot hundre år. For det var aldri i tankane at livet kunne vere kortare enn bortimot hundre år. Når eg tenkjer nærmare etter, så fans nok ikkje døden som ein del av planen i det heile tatt, var ikkje ein del av det uendelege landet som låg opent. Eller den var meir eit lite, nesten usynleg punktum, som var for langt unna til at det var skummelt. Nok om det, nok om døden, så langt.

Mange vil nok seie at det var ein svært nøktern draum eg hadde for livet, slik han var formulert i Boka om meg sjøl. Kanskje ingen draum i det heile tatt. Somme vil seie at det nok låg større draumar undertrykt under desse enkle orda. Stakkars gut, tenkjer dei, han hadde nok mykje som låg under yta og bobla, men som han ikkje torde å komme fram med. I det tronge bygdesamfunnet han voks opp, tenkjer dei, var det nok ikkje verdt å slengje om seg med draumar som kunne få folk til å tru at han trudde han var noko.
Men slik var det altså ikkje. Det var ikkje så trongt der eg voks opp, og i Boka om meg sjøl trur eg ein kunne skrive nær sagt kva som helst utan at det gjekk ut over noko anna enn karakterane.
Somme vil seie at denne guten hadde skjønt kva livet eigentleg dreidde seg om, det er kjærleik og død, med innsmett av litt arbeid og forplantning. Og dei vil høre om han har fått oppfylt draumane, og korleis planen ser ut for resten av livet. Dette er slike folk som les Syn og Segn.

Viss eg eit lite augeblikk, før eg skal tolke mine åttandeklasse-skribleri som stor livsvisdom, tenkjer tilbake på kor skuletrøytt eg var på ungdomsskulen, så kan eg bli freista til å tenkje at grunnen til den korte og nøkterne livsplanen var at eg ville bli raskt ferdig, slik at eg kunne springe ned til elva og dra opp denne storauren som eg også drøymde om. Eller i alle fall dra opp noko steikefisk mens eg venta på storfisken. Men slike tankar er det berre å skyve til side. Det var nok ikkje latskap som forma det. Nei, dei geniale skrivande veit å skjere til beinet. Dei har skrive sine tusen ord på kammerset, men viser berre fram dei ti som er nødvendige. Eller som i dette tilfellet: dei tolv nødvendige orda.
Så vi kan prøve å tenkje oss at eg var genial og sat på guterommet i fleire veker før denne oppgåva skulle leverast. Mor og far undra seg over kvifor eg ikkje var ute og fiska. Mor var bekymra over at eg ikkje fekk i meg nok mat. Det var berre så vidt eg hadde tid til å kome ut av romet i ti minutt for å ete middag. Og det var ikkje det verste. Vi kan tenkje oss at det no begynte å skrante med mat i heimen. I eit naturhushald slik vi mest truleg hadde (det er mange år sia og vanskeleg å hugse), så var vi avhengige av all fisken eg drog, bæra eg plukka og elgen eg fanga. Vi var avhengige av alt dette, der vi budde i jordhola vår. Der inne sat eg og fila på denne setninga som skulle legge grunnlaget for resten av livet mitt. Eg var klar over at ting kunne endre seg, men lell. Denne setninga skulle ligge som ein klangbotn for livet, ikkje som ein fasit, men likevel noko å måle livet opp mot. Som eit ellevte bod. Det ellevte og kanskje det viktigaste. Ved steinpulten min inne på det vesle jord-guteromet sat eg altså og meisla ut dette. Men det kom ikkje noko som eg var nøgd med. Og når familien svalt, så fans inga anna råd enn å bli med ut og jage elg. Eg hengte hjalarhornet kring halsen og sprang gjennom skogane for å jage ein skokk med elg mot leiegjerda våre. Vi var vel ein ti–femten mann i alt. Eg kan framleis høre for meg far sine utempererte rop der vi famla oss fram gjennom mørkret med faklar og hjalarhorn. Det kauka og hjala mellom treleggane. Det hadde no sin sjarm, sjølv om eg heile tida hadde mitt ellevte bod i tankane.
Vel framme ved leiegjerdet lyste eg ned i gropa med fakkelen. Eg såg rett inn i to store, mørke, redde elgauge. Ein diger okse var det som sat spidda på spjuta. Han brøla av smerte. Eg tok roleg tak i geviret og heldt han fast. Han vrengte med leppene og pusta på meg med furunålsanden sin. Eg stira han i auga til han vart roleg, før eg drog opp kniven min, bora den inn i det venstre auget og vrei rundt. Og det var akkurat da, i det eg hørde lyden av ein kniv som vart dratt ut frå eit auge, det var i det augeblikket eg tenkte tanken: Eg skal få meg jobb, gifte meg, få barn og dø.

Eg kan kanskje legge til litt meir om kva eg tenkte da eg sto der. For det var i akkurat dette augeblikket, da eg hørde denne kniv- og augelyden, ein fæl lyd, de kan sikkert høre det for dykk. Det var akkurat da også ein annan tanke slo meg: Skal eg nokon gong skrive ei bok (eg hadde sjølvsagt ingen draum om å bli forfattar, noko eg kjem tilbake til), skal eg nokon gong skrive ei bok, så må det skje ut frå levd liv, ein må ha stått ansikt til ansikt med ein elg og vridd kniven inn i auget på han for å skrive om det, tenkte eg, før eg tok til med å vomme elgen. Dei andre kom også snart bort til gropene sine, men eg sa ikkje noko om kva eg hadde tenkt. Tagale tok vi ein dotsup og ei tugge av det framleis bankande, varme elghjartet, slik tradisjonen var. Nok om det, nok om elg, så langt.

Jobb
No veit de altså bakgrunnen for teksten eg tek utgangspunkt i, og vi er no framme ved første punktet: jobb. Kor mykje skal ein legge i dette ordet? Viss vi framleis går ut ifrå at eg var genial i åttande klasse, så kan vi nok legge ganske mykje i det. For det handlar vel om å fylle livet med eit eller anna, fylle det med noko meiningsfylt. Men visste eg da at eg skulle fylle det mellom anna med å skrive, med litteratur? For det er det eg har fylt mykje av tida mi med dei siste tre åra, og har tenkt å fylle ein del av tida mi med framover. Nei, eg visste det nok ikkje. Hadde aldri tenkt i dei banar. Men ting kan endre seg. Ting kan slå om. Tenk berre på alle ytre omstende som heile tida forandrar seg. Frå jordholeliv og elgjakt til rekkehus og ICA. Og alle tekniske nyvinningar som verkar inn på liva våre. Og når eg først er inne på tekniske nyvinningar, så kan eg ta enda eit lite tilbakeblikk, ettersom eg har rykte på meg for å vere glad i barndom og barndomsminne, og er opptatt av å leve opp til ryktet:

Det må nok ha vore ein gong på åttitalet, det var eit rikt tiår. Det må ha vore sist på åttitalet, for å vere heilt nøyaktig. Far til ein kamerat av meg hadde noko rart i bilen. Ei stor svart kasse mellom framseta. Ein mobiltelefon. Dette var noko han hadde fått gjennom jobben sin. Eg strauk litt på denne kassa. Ein krøllete leidning snodde seg frå kassa og fram mot dashbordet, der eit stort telefonrør var festa. På røret var det noko som heitte display, der ein kunne sjå kva slags nummer ein trykte på.
Vi kjørde langt innover på ein skogsbilveg. Så langt bort frå folk og telefonleidningar som det var muleg å komme. Vi stoppa og drakk saft og åt brødskiver.
– Vil du prøve å ringe heim att, sa kameraten min.
Eg såg berre blygt ned.
– Du kan godt få prøve, sa faren.
Han lausna telefonrøret frå dashbordet og trykte nummeret. Der var det, midt i dette dei kalla display, der var telefonnummeret heim. Eg tok røret forsiktig bort åt øret. Hørde berre litt susing først, det ula litt. Men så kom den kjente ringelyden. Eg såg for meg korleis mor sto opp av sofaen, la frå seg Allers, gjekk over heile stovegolvet og bort til telefonen.
– Ja hallo, sa ho.
– Hei, det er eg, sa eg.
– Hei, sa ho.
Så stoppa det seg. For det var ikkje lett å finne på noko å seie når ein sat slik midt i skogen og ringte for første gong. Visste ikkje kva ein burde seie. Kameraten min og far hans såg spente på meg.
– Vart det brote, sa faren.
– Var det noko du ville, sa mor.
– Eg er i skogen, sa eg.
– Å, sa mor.
– Er du der og ringer, sa ho.
– Ja, eg ringer frå telefonen i Kvassberget, sa eg.
– Å, gjer du det, sa mor.
– Ha det bra, sa eg.
– Ha det bra, sa mor.

Sia den gongen har eg ringt fleire gonger, både frå skogen og andre stader. Frå ein utedo, frå ein låve, frå Barcelona, frå Stor-Ronden. Men det var noko spesielt med denne første gongen frå skogen.
Eg skal vere ærleg. Denne historia har ei syltynn kopling til temaet, men lell da gut. Noko skal ein fylle livet med. Noko skal ein fylle sidene med. Nokon fyller opp kryssordet med bokstavar, andre fyller opp Syn og Segn. La oss håpe at alle fyller inn dei riktige orda. La oss håpe folk fyller livet med det rette.
Ting rundt ein endrar seg altså, og noko av det har stor påverknad på det ein skal fylle livet med. Eg er redd det kjem til å halde fram slik. Etter å ha ringt frå skogen, kva blir det neste?
Ein vil oppdage ting ein ikkje veit noko om. Korleis kan ein drøyme om noko ein ikkje veit noko om? Korleis kan ein som liten veta at det kan gå an å fylle livet med skriving og litteratur? Er det noko å stå etter? Eg kan ta enda eit tilbakeblikk, denne gongen til tidleg på åttitalet. Er du no lei desse tilbakeblikka mine, så kan du hoppe ned til neste overskrift.

Eg var mykje hos ein kamerat som budde i eit hus som veldig ofte var fylt med musikk. Og viss eg ikkje hugsar heilt feil, så spelte vi denne dagen Dovregubbens hall på full styrke, mens vi hoppa rundt i stua og var troll med raude og blå parykkar. Eg hadde nok den raude. Da vi var inne i den veldigaste delen av stykket, og derfor dansa så veldig at platespelaren hoppa tilbake til eit rolegare parti (eventuelt Åses død), svinga ein bil inn på gardsplassen, og ei dame steig ut.
– Det er a Halldis, ska du væra med ut og helse på a? sa kameraten min og sprang ut.
Det var altså Halldis Moren Vesaas som var på sine barndomstrakter og no skulle besøke bestemora til kameraten min. Men eg vart att inne. Sneik meg bort til vindauget og kika forsiktig ut bak ein geranium. Der såg eg kameraten min og dei andre helse på ho. Kanskje eg skulle ha gått ut. Men eg visste ikkje heilt. Ho var slik diktar, og ho hadde vore på tv og greier. Og slike folk flaug ein ikkje rett ut og helste på. Ho hadde ganske stort hovud der dikta nok surra rundt. Og ho hadde ei veske der ho mest truleg hadde blokk og blyant som ho kunne dra fram når dikta hadde surra seg ferdige. Nei, det var nok best å halde seg inne. Dessutan sto far hennar, Sven Moren, i stein nede i bygda. Eg torde aldri å nærme meg den statuen. Han sto med ei diger øks løfta i vêret, klar til å hogge kva tid som helst. Han hadde nok vore god til å hogge tømmer, ettersom dei hadde gjort ein slik statue. Eg gledde meg til far skulle stå der i stein med motorsaga høgt i vêret. Da var det dei andre som kunne vere redde, mens eg gjekk bort og la på blomekrans.
Så no sto eg der bak geraniumen. Men eg hadde glømt at eg hadde den store raude parykken på meg, og den stakk nok ut frå blomen. Og brått fekk nok ho Halldis auge på dette raude i glaset og såg mot meg og smilte. Eg kasta meg ned bak bokhylla som sto like ved, tviheldt i ei stor bok som sto der, og tenkte: Nei, diktarar. Og eg tenkte: Nei, diktar, det er no anna å finne på i livet.

Kanskje ei litt tynn kopling til temaet denne gongen òg, men eg nærmar meg. Ting kan i alle fall endre seg. Og draumane kan skyte fart i ei retning ein tidlegare aldri kunne ha tenkt seg. Det får vere konklusjonen. Nok om det, nok om dikting og jobb, så langt.

Kjærleik
Ja, du stussar nok over overskrifta, ettersom det er gifte seg det står i den vesle teksten eg tar utgangspunkt i. Men for deg som har glømt det: Eit ekteskap har ofte starta med kjærleik. Og det er i kjærleiken eg vil vere i eit par avsnitt no. Eg senkar skuldrene ved skrivepulten, sett opp eit gjerde kring fantasien så han ikkje skal løpe løpsk. Og eg får eit alvorlegare og, ja, drøymande uttrykk i andletet. Eg er inne ved noko sentralt. I mitt liv. I det som skal kome. Ja, det som skal kome, kan ein jo ikkje seie så mykje om, men draumen om det. Det er vel det eg skal skrive om.
Men kva visste eg så om denne kjærleiken i åttande klasse? For eg kunne vel ha utdjupa det med å gifte seg. Eg har ein draum, kunne eg ha skrivi, eg har ein draum om å elske og bli elska, om å kunne elske og kunne bli elska. Om å ha evna og motet. Men slikt hadde eg nok ikkje innsikt i i den alderen. Eg hadde ikkje orda. Og kva skulle kameratane mine ha sagt om dei sneik seg til å lese i oppgåva mi i eit friminutt. Om dei hadde stått der og sett at eg brukte eit ord som elske. Eg berre kødda, kunne eg ha sagt til mitt forsvar, men det er ikkje sikkert det hadde gått.
Og no kan folk snike seg til å lese om det i Syn og Segn. Om at det er dette eg drøymer om. At alt anna i denne teksten berre er krydder kring dette sentrum, kring dette mest sentrale. Og folk kan dra på smilet og seie at setningar om å elske og å bli elska har dei hørt før. Men eg er 27 år no, eg går ikkje i åttande klasse, og har derfor ikkje behov for å seie at eg kødda. Eg er 27 år og kan gi faen i kva andre måtte meine om det. Det er, som eg har vist, nok anna ytre som påverkar ein, om ein ikkje i tillegg skal la seg påverke av andre folk sine bitre og kanskje avundsjuke kommentarar. Så eg seier det ein gong til. Elske og bli elska. Nok om det, nok om elsk, så langt.

Død
Ja, kva skal ein seie. Er det ein del av draumen. Dødslengt? Vi let det vere. I draumen kan ein skyve det ubehagelege bort. Nok om død.

Draum
Men så var eg kanskje ikkje eit geni da eg gjekk i åttande klasse. Så var eg skuletrøytt. Så skulle eg skunde meg og bli ferdig med Boka om meg sjøl, for så å kunne springe ned i elva for å dra litt fisk. Og heile tida sia, og heile tida vidare framover, endrar alt det ytre seg, og det verkar inn på kva retning ein går og kva retning ein drøymer seg.
Kva hadde så denne elgjakta å gjere i teksten, vil kanskje nokon spørje seg, og eg med. Eit resultat av ytre omstende som påverka meg, vil eg svare. Mor mi sto på kjøkenet og steikte elgkjøtt da eg starta å skrive. Slik kan det gå.
Men noko ligg fast, gjer det ikkje? Nokre fast punkt der framme har ein å sikte etter. De kan legge så lite eller mykje i det som de vil, men eg gjentar: Eg skal få meg jobb, gifte meg, få barn og dø.

Tilbake
   Syn og Segn nr 4/2008


   Syn og Segn nr 3/2008


   Syn og Segn nr 2/2008


   Syn og Segn nr 1/2008



   Syn og Segn nr 4/2007







   Syn og Segn nr 3/2007



  
Syn og Segn nr 2/2007


  
Syn og Segn 1/07