Hovudside
Redaksjon
Bestill abonnement
Gåveabonnement
Julegåveabonnement
Arkiv
Skriv for oss
Rett på nett
Lenkjer
Verving

Syn og Segn

Tidsskriftet for kultur, politikk og samfunn

Grunnlagt i 1894. Tradisjonsrikt og utradisjonelt.
Norsk debatt, europeisk utsyn, internasjonalt perspektiv.

Redaktør: Knut Aastad Bråten

Les meir






Redaksjonsråd
Bård Vegar Solhjell
Dag Øistein Endsjø
Eva Løveid Mølster
Karin Sveen
Kathrine Sele
Marit Heier Lajord
Sigrun Høgetveit Berg
Sveinung Rotevatn

Mogelegheiter i motgang
20.09.04- Wilson Johwa
Zimbabwe er det tredje farlegaste landet å vere journalist i.
Det har òg sine positive sider.
Av WILSON JOHWA

SOM NIÅRINGAR FLEST SEIER TAFI AT han er stolt av far sin. Faktisk så stolt at han har lyst til å følgje i fars fotspor. Sjølv om eg blir glad og smigra ved tanken på at han skal oppleve alle fallgruvene og gledene ved yrket, så tvilar eg på at han kjem til å halde fast ved det første yrkesvalet sitt. Eg er ikkje eingong sikker på om eg ønskjer det.

Akkurat no passar ønskjemåla hans bra for meg, fordi dei gir meg grunn til å overtale han til å leggje bort videoar og dataspel til fordel for bøker, iallfall av og til. Eg understrekar gong på gong – mens han ser alvorleg og storøygd på meg – at for å bli journalist (for ikkje å snakke om mange andre profesjonar) så må ein arbeide jamt og trutt.

Ein ting er sikkert, og det er at Zimbabwe kjem til å trenge journalistar. Sidan dei ikkje har kunna utøve yrket sitt, har mange gått over i andre yrke, rett nok motvillig. Andre har vore endå dristigare, og har kryssa kjende grenser for godt. Dette tyngjer meg nok ein god del, for eg innser – i bakhovudet – at eg sjølv snart kan kome til å stå overfor ei slik drastisk avgjerd.

Stadig oftare (som når eg ikkje er i lag med son min) grip eg meg sjølv i å gå i tunge ?tankar. Ei altfor kjend argumentasjonsrekkje dukkar opp, utan at eg kjem noko nærare løysinga – sjølv om spørsmåla blir stadig meir påtrengande og påverkar heile tankeverda mi og indirekte heile livet mitt. Den første tanken som kjem dumpande, er vanlegvis det retoriske «Gjer eg det rette?».
Deretter følgjer: «Eg har ingen reserveplan om å forlate anten yrket mitt eller heimbyen min. Er eg uansvarleg? Egoistisk? Uvillig til å sjå sanninga?» Så kjem alltid det oppmuntrande: «Vel, det er ikkje slik at eg har ei mengd andre evner å marknadsføre, eller ein vennlegsinna og godt etablert onkel som bur i Liverpool.» Og så ei tilbakevendande, irriterande, skurrande uro mens eg undrar på om eg ikkje ville hatt det betre som ein vanleg flyktning i eit framandt land enn som åleineforelder og journalist i Zimbabwe.

Den verdsomspennande medievaktbikkja Reporters Without Borders rangerte nyleg Zimbabwe som den tredje farlegaste plassen å arbeide som journalist, etter Irak og Cuba. Organisasjonen vurderer dessutan president Robert Mugabe som eit «rovdyr mot pressefridommen». Informasjonsminister Johatan Moyo fekk i fjor den britiskbaserte Index on Censorship’s Golden Raspberry Award for «støtte til sensur», fordi han var sentral i arbeidet med å presse gjennom restriktive presselover. Den tvilsame anerkjenninga som vart tildelt Moyo, fekk han først og fremst på grunn av utarbeidinga av The Access to Information and Protection of Privacy Act (AIPPA), ei lov som gjer
Harare til ein av dei mest undertrykkjande stadene i verda. Men vi må òg hugse på at pressefridom aldri har vore rekna som ein grunnleggjande eller prisverdig rett i dette landet.

AIPPA – PRESSELOVA SOM OPNAR FOR SENSUR

Etter frigjeringa i 1980 hadde Zimbabwe først og fremst ei «statspresse». Den nye staten heldt fram med å handheve ein mediepolitikk som makt- havarane arva frå forgjengarane, dei som hadde styrt Rhodesia. Mange lover som vart vedtekne av koloniregimet på sekstitalet, vart overtekne fullt ut av dei nye makthavarane og brukte mot journalistar. På dette avgjerande punktet i historia til det nye demokratiet vart det ikkje innarbeidd noka føresegn i grunnlova som garanterte særskilt for pressefridom. Denne veik- skapen har vorte utnytta av det no verande regimet, til skade for alle innbyggjarar i landet. Det inneber at dei fleste kjelder til uavhengige nyheiter er blokkerte, og gjer innbyggjarane til det ein lokal analytikar kallar «informasjons?søppelplukkarar», som i stadig større grad stolar på jungeltelegrafen for å få informasjon.

Zimbabwe har heller aldri hatt ei lov som liknar den altomfattande AIPPA. Lova vart iverksett midt i det omdiskuterte presidentvalet i 2002, trass i sterke protestar frå journalistar, allmente og parlamentsmedlemmer. Etter ein bitter strid vart det opphavlege lovforslaget utvatna, mest på grunn av påverknad frå lovkomiteen i parlamentet, som argumenterte med at lova var i strid med grunnlova. Likevel gjekk ho gjennom, takka vere det regjerande partiet MPS, som var i fleirtal, og vart underskriven og godkjend av president Mugabe 15. mars 2002.

Lovføresegnene i AIPPA har vore kritiserte for å vere vage og upresise. Juristar hevdar at slik terminologi gir både staten og handhevarane av lova for stor makt. Manglande presisjon og spesifikasjon gjer det lettare for styresmaktene å handheve føresegnene selektivt, utan å bli kritiserte for det. Det hindrar også enkeltpersonar i å uttrykkje seg fritt, fordi dei aldri kan vere
sikre på om dei risikerer å bryte lova eller ikkje.

Den viktigaste føresegna i AIPPA gir heimel til å opprette eit statleg utnemnt
organ som gir medieløyve, kjent som Medieog informasjonskommisjonen (The Media and Information Commission, MIC). Dette organet bestemmer kva kriterium som skal gjelde for at journalistar og alle medieorganisasjonar, inkludert forlag, skal få løyve. Trass i namnet er det ikkje meininga med
AIPPA at lova skal lette tilgangen til informasjon eller verne mediefolk. Mellom september 2003 og juli 2004 skreiv The Media Institute of Southern Africa (Zimbabweavdelinga) ut 60 åtvaringar. Alle var ein direkte konsekvens av AIPPA og hadde med den uavhengige pressa å gjere.

Dersom rettssaker er ein indikator, så ser det ut til at lovgivinga har som mål å omstrukturere pressesektoren, og fjerne alle element regjeringa ser på som «ugunstige». Etter at lova vart vedteken, har dusinvis av journalistar vorte arresterte og skulda for å praktisere utan lisens. Men det verste utslaget av AIPPA var at den einaste uavhengige dagsavisa, The Daily News, vart nedlagd. Ho vart tvinga til å stengje dørene og pressa i september i fjor, og minst 200 menneske stod utan arbeid. Ei anna uavhengig avis, The Tribune, vart nedlagd i juni i år, fordi ho etter det som vart sagt, skulle ha endra aksjonærstrukturen og eigarskapen utan å gi beskjed til MIC. The Tribune vart òg skulda for å ha tilsett ein journalist som mangla løyve.

Det viktigaste effekten av AIPPA er at lova har skapt uro blant mediefolk og -organisasjonar. Sjølv om dei er registrerte, er dei fire gjenståande uavhengige vekeavisene i Zimbabwe slett ikkje trygge, for MIC kan finne på å avvise alle søknader om ny registrering på slutten av året. Innan den tid er
kampanjen for stortingsvalet i mars i full sving, og då kan styresmaktene synast at det er betre dess færre vitne der er.

?Kort sagt gjer lova det til ei kriminell (og derfor straffbar) handling å praktisere journalistikk utan løyve. Men skribentar som har prøvd å registrere seg, klagar over at registreringsprosessen er så uklar for å gjere det mogleg med forskjellsbehandling. Då eg prøvde å registrere meg for nesten eitt år sidan, oppdaga eg at eg måtte velje – anten måtte eg bli godkjend som lokal
frilansar, eller som korrespondent for ein internasjonal organisasjon. Den største skilnaden er registreringsavgifta. Sidan eg skriv fast for Inter Press Service i Roma, måtte eg betale US $ 800 og dessutan levere ein kopi av vitnemåla mine, to passbilete, kopiar av fem artiklar og eitt brev frå redaktøren. Det var ikkje først og fremst pengane, men det at eg måtte gi styresmaktene annan personleg informasjon – mellom anna bankkonto- opplysningar og informasjon om foreldra mine – som fekk meg til å tenkje meg
om.

Andre har nekta å registrere seg ut frå prinsipp, fordi dei opplever det krenkjande. Fleire har ikkje registrert seg fordi dei frilansar for organisasjonar som styresmaktene har stempla som «samfunnsfiendtlege » (som den daglege radiosendinga til Voice of America). Forståeleg nok meiner dei respektive reporterane at registreringa eksponerer dei. Personleg føler eg at det å gi etter eller rette seg etter statens krav om registrering støttar opp om sensuren. Kva gir staten rett til å bestemme kven som skal operere som journalist og ikkje? Det kan då ikkje vere i samsvar med det som vår «edle
profesjon» skal vere?

Situasjonen er umogleg, same kva ein gjer. Nektar ein å registrere seg, vel ein å arbeide i det skjulte. Konsekvensen er at du ikkje kan vere med på offisielle møte eller gå på regjeringskontor for å få kommentarar.
Dessutan er det den stadige frykta for å bli ?plaga eller arrestert. Eg taklar det siste ved å halde så låg profil som mogleg og unngå å bli lagd merke til. Eg har òg innprenta familien kven dei skal kontakte dersom eg skulle vere så uheldig å bli teken. Likevel er det min store skrekk å bli vekt midt på natta av statlege agentar som dundrar på døra mi. Ein kollega vart ein gong berga frå ein slik nattleg visitt berre fordi familien hadde sinte hundar.

KARRIERE I STRID

Sidan dei fleste av artiklane eg får på trykk, sjeldan blir lesne lokalt, ser folk for det meste namnet mitt berre på nettet eller i publikasjonar i andre land. Eg har alltid trudd at sikkerheitspolitiet (som stort sett er dataukunnige og manglar Internett-tilgang) har problem med å halde styr på uregistrerte journalistar. Men ei hending nyleg fekk meg brått til å vakne. Eg kom tilfeldigvis borti ein funksjonær – ein mann eg har møtt i andre
samanhengar – på gata. Så snart vi hadde helsa på kvarandre og utveksla dei vanlege frasane, vippa han meg av pinnen ved å spørje kvar han kunne kontakte meg, og sa at han gjerne ville «diskutere noko» med meg. Eg har inga peiling på kva han hadde i tankane, men eg er redd for å møte han igjen. Ein kan aldri vere for forsiktig.

For nokre få dagar sidan var eg vert og sjåfør for ein korrespondent for New York Times, som kom seg inn i Zimbabwe frå Sør-Afrika, for å få stoff til ein artikkel. Sjølv om ho såg heilt vanleg ut og ikkje hadde på seg noko som viste kva ærend ho var ute i, skalv ho av frykt. Tanken på å bli gripen gjorde henne vitskremd, og ho heldt seg på hotellrommet det meste av tida. Heile episoden fekk meg til å forstå kor effektiv statleg propaganda er.

DEN EINE SIN DØD, DEN ANDRE SITT BRØD

Sjølv om vi blir samanlikna med andre fiendar av pressefridom – som Eritrea,
Bangladesh og Kina, der journalistar jamleg blir drepne eller fengsla utan dom – så skjer ikkje det same i Zimbabwe. Skribentar slit med jamlege trugsmål, særleg frå den stridslystne informasjonsministeren, som stadig lovar alvorlege konsekvensar for sjølvrådige journalistar. På dette området har regjeringa vore konsekvent og effektiv, det må eg vedgå. Ho bruker frykt for å få bukt med journalistane.

Det er ikkje slik å forstå at staten er ein papirtiger. Med ei varsla endring av AIPPA har regjeringa planar om å vise tenner. Når endringane er vedtekne, blir lovgivinga endå strengare, og straffa for uregistrerte journalistar
aukar til om lag US $ 90, eller to års fengsel, eller begge delar. Dessutan kjem
«indirekte praktisering av journalistikk» – som det å skrive avisartiklar – til å føre til same straff. Lovendringa skal òg fange opp forskjellige andre lovbrot, som det å forfalske eller fabrikkere informasjon og offentleggjere falske opplysningar. Det kjem utan tvil til å styrkje landet sin profil som ein «dårleg stad» å vere journalist. Men sjølv om det er sant, er det ikkje heile biletet.

Ironisk nok er det nokre lokale journalistar som aldri kunne hatt det betre. Eit
strengare regelverk fjernar konkurransen, og gjer nokre få skribentar i stand til å dra i land svært gode oppdrag. Før utgjorde det utanlandske pressekorpset ei handfull kvite journalistar, mens svarte reporterar dominerte
det vanlege pressekorpset. Men så sende Harare ut alle utanlandske korrespondentar, og skapte moglegheiter for kompetente svarte skribentar som var både uthaldande nok og innstilte på risiko og hardt arbeid. Er det ikkje òg eit ironisk – men sant – ord som seier at journalistars karrierar blir
skapte i konfliktområde og strid? Eg liker å tenkje på meg sjølv som ein av dei som har sett moglegheiter i motgangen.

Etter det avgjerande parlamentsvalet i 2000 reise eg ut av landet til Bangladesh, som fredskorpsdeltakar. Då eg kom heim to år seinare, kom eg til eit land eg knapt kjende att. Den mest slåande endringa var korleis dei statlege media hadde gått frå å fikse på sanninga, til skamlaust å fortelje
løgner. Nyheiter slik vi kjende dei, eksisterte ikkje lenger, og var skifta ut med Pravda-liknande sanningar som kunngjorde suksess for regjeringa jamvel der dei klart hadde mislykkast.

Det å arbeide for dei små, uavhengige media var – iallfall i min tankegang – heller inga løysing. Skyhøg inflasjon (då på om lag 500 prosent) og ein verdilaus lokal valutakurs gjorde ein «gjennomsnittleg» fulltidsjobb til eit tapsprosjekt. Den einaste fornuftige utvegen var frilansjobbing, men for
utanlandske byrå, fordi honoraret gjer det mogleg å tene tilsvarande ei månadslønn (i lokal målestokk) på ein artikkel.

Fridommen som frilansjobbing gir, og pengane, har ført til betre levestandard for mange skribentar enn det dei hadde før. Merkeleg nok har det òg gitt journalistikken ein viss respektabilitet. Men alle reporterar passar ikkje eller er ikkje utstyrte til jobben. Dei som held til på mindre stader, der det ikkje er Internett-tilgang, har ei klar ulempe. Men framfor alt krev det å jobbe frilans ei endring i tankegangen. Ein må sjå seg sjølv i eit anna lys; du er ikkje lenger tilsett, men ei eining som skal vere i stand til å lage, marknadsføre og distribuere ditt eige produkt.

Dette «skiftet» var kanskje lettare for meg takka vere den førebuinga eg fekk (sjølv om eg ikkje var klar over det den gongen) mens eg var i Dhaka, der eg arbeidde med uavhengige fotografar som hadde ei brukbar inntekt på å arbeide som frilansarar. No har eg det så travelt at eg somme gonger slåst med mengda av oppdrag. Eg har vore i situasjonar der eg har levert radioreportasjar (utan tidlegare erfaring) i tillegg til å ta bilete og skrive. Radioreportasjane blir kringkasta av The Voice of America (VOA), som begynte sine Zimbabwe-fokuserte sendingar for om lag eitt år sidan. Kanalen sender dagleg eit timelangt program både på kortbølgje og AM, og har fått ein tilhøyrarskare på om lag ein million (eller ein tidel av befolkninga). Han har vorte ein svært viktig kanal som er med på å informere zimbabwarar
om hendingar i deira eige land.
?
Det er to andre radiostasjonar som sender frå utlandet, men VOA- programma synest å nå lengst. Førre månad fekk eg dessutan meir arbeid, som følgje av at ein ny Zimbabweportal vart lansert (www. zimonline.co.za). Sjølv om portalen er plassert i Sør-Afrika, inneheld han stoff som er levert av zimbabwiske journalistar. Tanken er at dette nye initiativet kan imøtegå flaumen av falske historier og propaganda som zimbabwarar blir fora med, både på trykk og gjennom kringkastingsmedium.

ETERMONOPOL

Staten har monopol på etermedia, der The Zimbabwe Broadcasting Corporation (ZBC) er einerådande når det gjeld tv- og radiosendingar. Fram til 2002 hadde ZBC i realiteten monopol på tv- og radiotenestene i Zimbabwe. Høgsterett erklærte monopolet for lovstridig, etter ein søknad frå ein privat
radiostasjon som var i emning. Men sjølv om dommen la til rette for nye aktørar i etermedia, svara regjeringa straks med å kunngjere The Presidential Powers Regulations, eit mellombels tiltak som effektivt gjenoppretta det nasjonale kringkastingsmonopolet.

Sjølv om den nye kringkastingslova visstnok gir rom for at nye aktørar kan kome på banen, er det liten grunn til å tru at det skjer. Dei nye aktørane må ha fått lisens frå The Broadcasting Authority of Zimbabwe, som ligg under BSA. Til no har det ikkje vorte skrive ut nokon lisensar, i og med at staten
ikkje har noka hast med å liberalisere tilgangen til etermedia. Likevel er det alt fleire radiostasjonar som ventar på sidelinja. Ein organisasjon for lokale radiostasjonar vart skipa i desember i fjor. Ein av medlemmene er ein stasjon kalla Radio Dialogue. Sjølv om grunnleggjarane veit at dei ikkje kjem til å få lisens slik klimaet no er, har dei innstilt seg på at eit skifte kjem, og når det skjer, er dei klare. I mellomtida skaffar stasjonen seg oversikt over unge musikarar og hjelper dei med å gjere opptak av musikken.

Ein må sjå Zimbabwes mediepolitikk i samanheng med ein vidare strategi for å monopolisere statsmakta. Dei fire siste åra, etter kvart som president Robert Mugabes parti Zanu-PF har sett at dei kan kome til å tape mot eit ungt opposisjonsparti, har det demokratiske handlingsrommet vore skadelidande,
på linje med andre former for fridom.

The Public Order and Security Act (POSA) har frå januar 2002 vore brukt til
å angripe opposisjonstilhengarar, uavhengige medium og menneskerettstiltak. Lova avgrensar retten til å kritisere regjeringa, vere med i eller organisere handlingar som baserer seg på fredeleg sivil ulydigheit.

Etter å ha kua opposisjonen og pressa går regjeringa i gang med å undertrykkje andre sektorar. Nyleg har presidenten erklært nye tiltak som i realiteten gjer regjeringa i stand til å tråkke på folks rettar utan vidare. Lovforslaget går ut på å uskadeleggjere alle ikkje-statlege organisasjonar (Nongovernmental Organisations, NGO-ar) som er engasjerte i menneskerettsarbeid, eller – som staten seier det – «styringsspørsmål».
Lova, som truleg blir vedteken før året er omme, kjem til å gjere det ulovleg for slike NGO-ar å ta imot støtte frå utlandet, mens utanlandske NGO-ar som arbeider med menneskerettsspørsmål eller borgarrettar, ikkje blir registrerte i Zimbabwe.

I mellomtida er retten til å betale for og ta imot anstendige tenester blant dei rettane som regjeringa har fjerna. Lokale styresmakter har vorte tvinga til å snu kostnadsveksten, trass i ein inflasjon på 450 prosent. Resultatet er synlege teikn på forfall overalt omkring i byane. Vegane er fulle av hol som
bystyra rett og slett ikkje har råd til å reparere. Byar og tettstader er skitne, og speglar den aukande vonløysa hos innbyggjarane. Dei er i ferd med å miste stoltheita over omgivnadene, for ikkje å snakke om håpet om betre utsikter. Mange delar av hovudstaden er utan vatn rett og slett fordi det
regjerande Zanu-PF – etter at partiet tapte lokalvalet – ikkje vil tillate at politikarar frå opposisjonen får arbeide og gjere dei nødvendige vedtak.

Ved å gå inn på NGO-sektoren trappar staten opp politiseringa av alle store institusjonar. Domstolane har alt vorte reinska for dommarar som ikkje støttar regimet, noko som gjer det mogleg for regjeringa å få rettsavgjerder etter sitt ønske i dei viktigaste sakene som kjem for retten. Nyleg avgjorde Høgsterett at det regjeringsoppnemnde organet som er ansvarleg for registrering av
aviser og journalistar, handla etter lova då det la ned The Tribune.

Heller ikkje Zimbabwes utdanningssystemet, som landet ein gong var så stolt av, har vorte spart for den infame omorganiseringa. Privatskular har ikkje lenger lov til å setje opp skulepengane utan at regjeringa har godkjent det, trass i den enorme inflasjonen og dei høge skattane. Resultatet er at dei ikkje greier å få budsjetta til å gå i balanse, og må skjere ned på tilbodet, dersom
dei då ikkje stenger portane heilt.

Ei sak eg driv og granskar for tida, er regjeringa sine planar om å plassere ein spion, eller informant, ved kvar skule. Denne representanten skal «observere» rektor og lærarane for å sikre at dei er lojale mot regimet, og at det går fram av undervisninga. I mellomtida kjører styresmaktene eit kontroversielt nasjonalt serviceprogram, som blir kritisert for å hjernevaske ungdommen. Eg er redd for at son min må bli med på det kritiserte programmet, og det kan fort kome til å framskunde avreisa mi. Men det er truleg nett det dei aktuelle makthavarane gjerne vil. Som foreldar har eg lyst til å dra frå Zimbabwe, men for tida passar det meg bra å vere undergrunnsjournalist.

Omsett frå engelsk av Aud Søyland

Tilbake
   Syn og Segn nr 4/2008


   Syn og Segn nr 3/2008


   Syn og Segn nr 2/2008


   Syn og Segn nr 1/2008



   Syn og Segn nr 4/2007







   Syn og Segn nr 3/2007



  
Syn og Segn nr 2/2007


  
Syn og Segn 1/07