Hovudside
Redaksjon
Bestill abonnement
Gåveabonnement
Julegåveabonnement
Arkiv
Skriv for oss
Rett på nett
Lenkjer
Verving

Syn og Segn

Tidsskriftet for kultur, politikk og samfunn

Grunnlagt i 1894. Tradisjonsrikt og utradisjonelt.
Norsk debatt, europeisk utsyn, internasjonalt perspektiv.

Redaktør: Knut Aastad Bråten

Les meir






Redaksjonsråd
Bård Vegar Solhjell
Dag Øistein Endsjø
Eva Løveid Mølster
Karin Sveen
Kathrine Sele
Marit Heier Lajord
Sigrun Høgetveit Berg
Sveinung Rotevatn

Ei perfekt bru
20.09.04- Runo Isaksen
«Høyr folk, de kunne ha skapt ein nydeleg stad her, om de berre hadde snudd ryggen til dei som drap seks millionar av dykk, og aksepterte at dei som bur i denne regionen, aldri har gjort noko slikt.»

RUNO ISAKSEN i samtale med forfattaren Dorit Rabinyan, iransk jøde busett i Israel

NOKRE BEFOLKNINGSMESSIGE FAKTA frå Israel anno 2004: Om lag 20 prosent av folket er arabarar (palestinarar). Og om lag halvparten,
kanskje så mykje som 55 prosent, er orientalske ?jødar (sefardar), det vil seie jødar som er fødde og oppvaksne i eit eller anna arabisk eller muslimsk land – eller er deira etterkomarar. Vi snakkar altså om menneske som er oppvaksne i arabisk kultur, som snakkar arabisk over middagsbordet, og på det bordet sto det forresten typisk arabiske rettar, ikkje jødiske.

Grovt skissert kan ein altså seie at 70–75 prosent av folk i Israel har felles kulturbakgrunn, nemleg den arabiske. Men – og dette er eit ikkje lite paradoks – dei resterande 25 prosent av folketalet, dei med europeisk bakgrunn
(askenasar), er dei som har styrt Israel heile vegen frå 1948 og fram til i dag. Det seier sitt at Israel har hatt elleve ulike statsministrar frå Ben-Gurion til Sharon, og ikkje ein einaste av dei har vore sefard. Eg tenker likevel ikkje styrt berre i politisk forstand, men også økonomisk, sosialt og – kulturelt?

La oss sjå på litteraturen, dei hebraiske forfattarane: Kva ser vi? Jo, Israels leiande forfattarar har heile tida vore – og er framleis – dei med europeisk blod i årene. Aharon Appelfeld, Amos Oz, Yoram Kaniuk, A.B. Yehoshua, David Grossman og Meir Shalev har alle foreldre – eller i det minste
besteforeldre – som blei fødde og oppvaksne i Europa. Det same gjeld for ein yngre tonegivande forfattar som Etgar Keret.

Så kva skjedde med dei orientalske jødane i Israel? Og kvar er sefard- forfattarane?

Dei finst. Dorit Rabinyan er ei av dei. Fødd i Israel i 1972, av iranske immigrantar som hadde kome til landet berre få år i førevegen1. To kritikarroste og mykje omsette romanar har ho så langt nådd å skrive. Begge
desse romanane handlar om – ja, nettopp: orientalske jødar. I debutboka Persian Brides dreier det seg om jødisk familieliv i ein fiktiv persisk landsby tidleg på 1900-talet. I andreboka Our Weddings dreier det seg om jødisk
familieliv i Givat Olga, Israel, i notid.

Eg rakk å intervjue Rabinyan to gonger, det vil seie under begge Israel-opphalda mine. Første møte skjedde tidleg i april 2002, på ein kafé i Tel Aviv, og andre møte i oktober 2003, i husværet ho då disponerte i Jaffa.
Rabinyan er ei kvinne det er lett å like: intenst til stades, reflektert og samtidig stadig smilande; latteren er aldri langt unna.

DEI PASSIVE JØDANE

Til intervjuet i 2003 ville eg djupare ned i skiljet mellom sefardar og askenasar. Og eg spurde beint fram:

– Kva skjedde eigentleg med sefardane i Israel?

– Først og fremst: Vi vil helst bli refererte til som misrahin, altså orientalsk eller austleg. 2 Termen sefard blir ikkje brukt så mykje no lenger, og betyr eigentleg person frå Spania. Men ok: Det heng verkeleg eit stort spørsmål- steikn – og ein skamplett – over den sionistiske rørsla. Ho blei fødd i Europa,
utbreidd frå Europa, og resultatet blei at hegemoniet i Israel er europeisk, altså noko framandt i forhold til regionen. Eg trur at heile Midtaustenkonflikten har blitt som han har, fordi dei orientalske jødane som immigrerte hit frå muslimske land, var så passive.

– Passive?
– Dei blei overtalte av dei europeiske jødane til å pakke saman tinga sine og kome til jødane sitt nye land. Dette hadde for så vidt vore draumen deira i mange år, men dei forlet eigentleg ikkje heimlanda sine aktivt. Så det faktum at dei var gjester i den sionistiske rørsla, gjorde at immigrasjonen deira til Israel blei krypande og orsakande. Pionerane var europeiske, og den store massen av orientalske jødar blei på ein måte andre klasse, dei blei arbeidarane, proletariatet.

– Dei blei, med eit anna ord, diskriminerte?

– Om du kom frå Irak eller Iran eller Yemen, så blei du akseptert som jøde, men samtidig mistrudd for å vere arabar. For du såg ut som ein arabar, du snakka arabisk, åt arabisk mat og lytta til arabisk musikk – du hadde kort sagt ein arabisk kulturarv. Så spørsmålet blei: Kven er du eigentleg? Er du
israelar? Er du jøde? Eller er du arabar? Er du ein av oss, eller er du fienden? Så ja: Desse folka blei diskriminerte, og også mentalt forvirra. Dei som kunne vore ei perfekt bru mellom palestinarar og det nyoppretta Israel, dei som kunne vore svaret – for det som blir kalla for fienden sin musikk, er jo faktisk ein musikk som kling i hjarta deira også! Så eg ser heilt klart kor forfengelege dei europeiske jødane er, måten dei ser på arabarane, dette nedverdigande blikket. Og eg ser manipulasjonen: å ikkje respektere denne mengda med orientalske jødar som dei er, ikkje gjere seg nytte av dei som den viktige reiskapen dei kunne vore for å assimilere folkeslaga her i regionen. Vi snakkar jo om menneske som var veldig like arabarane, som ber i seg generasjonars minne om å leve blant arabarar, og mesteparten av tida veldig lukkeleg også. Sjølv om dei ofte opplevde diskriminering, følte dei seg veldig komfortable med å vere innbyggjarar i den arabiske verda og dele den same kulturen.

– Er det då rett å seie at dei orientalske jødane la frå seg sine eigne minne så snart dei kom hit til Israel, og tok på seg dei europeiske jødane sine minne i staden?

– Ja. I historietimane lærte eg aldri at også eg kom frå ein bestemt stad. Eg sat i eit klasserom og lærte historia til klassekameratane mine. Som om eg kom frå Mars! Ein ikkjestad. I alle fall ikkje frå ein stad som ber minne, som fortener å bli hugsa, som faktisk kan bidra med noko til det nye heimlandet,
det nyoppretta Israel.

– Du lærte om holocaust, reknar eg med?
– Holocaust spydde jødane ut av Europa; noko liknande døme finst rett og slett ikkje frå den muslimske verda. Når eg ser på dette med litt avstand, er det rart å sjå at desse jødane som blei så valdeleg slengde ut frå Europa, framleis ser opp til det og skapar sitt eige heimland i stor respekt for og honnør til nettopp europeisk livsstil. Og du seier: «Høyr folk, de kunne ha skapt ein nydeleg stad her, om de berre hadde snudd ryggen til dei som drap seks millionar av dykk, og aksepterte at dei som bur i denne regionen, aldri har gjort noko slikt.» Eg trur at majoriteten av jødar som levde blant arabarar, var mykje fredelegare, venlegare, mykje meir naturlege og menneskelege.

– Så, kva skjedde med sefardane sin kultur her? Finst han i det heile?

– Han fekk ikkje noko rettmessig rom. Det europeiske hegemoniet var så sterkt, det undertrykte sjølve ideen om at det i det heile fanst nokon sefardkultur.

– Men eksisterte han likevel vidare på ein eller annan måte?

– Innanfor husets fire vegger: ja. I formelle samanhengar: nei. Men høyr: Om vi no ser på dei ti siste åra, så har det skjedd ei svær endring. I dag er ideen om Israel som ein pluralistisk og fleirkulturell stad meir akseptert. Berre det faktum at bøkene mine blir publiserte, og Sami Michaels bøker også.3 Og at
du kan høyre orientalsk musikk på radioen, at du kan sjå tv-drama om ein familie frå Irak eller Iran, og at dette er ein del av mainstream no, og har det israelske kosher-stempelet på, som vi plar seie. Slik at vi faktisk er 100 prosent israelske: Dette er noko heilt nytt.

DEN ISRAELSKE SYNDA

Så la oss då tru at dei orientalske jødane føler seg som respekterte og likeverdige israelarar i dag. Då må vi straks spørje: Har dette ført til eit elleranna i forhold til palestinarane? Har dei orientalske jødane med sin nyvunne status, og med sin arabiske kulturbakgrunn,no lagt seg ned over Jordanelva – eller den grøne linja – og blitt den brua som Rabinyan tidlegare snakka om?

Ho ristar på hovudet.

– Eg har ingen problem med å sjå det palestinske perspektivet, dei som spør: «Så korleis kan det ha seg at dei fleste høgreveljarane i Israel faktisk er orientalske, snakkar arabisk heime, høyrer på arabisk musikk og vernar om minna sine frå arabiske land?» Og her ser eg den verkeleg store israelske
synda mot denne regionen. For Israel brukte å vere ei samling europearar som såg ned på lokalbefolkninga: «Ok, det er varmt her, men vi skal nok lage eit lite Sveits her likevel.» Det faktum at dei heldt seg sjølve i ein eigen klasse, at dei var så Europa-sentrerte, alt dette er den rotne frukta som vi et i dag, veit du. At dei manipulerte ei slik mengd immigrantar, ikkje såg dei som
likeverdige, ikkje respekterte dei som dei var, dette har skapt denne situasjonen heilt til i dag. For poenget er at dei orientalske jødane blei så høgrevridde som mogleg, for verkeleg å markere at dei var forskjellige frå arabarane. For å identifisere seg sjølve som israelarar, for å erklære kor israelske dei verkeleg er, kor ikkje-arabiske dei er, vil dei hate arabarar og seie: «La oss drepe kvar einaste ein!» Men kom igjen! Om det ikkje var for sionismen, ville du framleis blitt sett som ein arabar; om det ikkje hadde vore
for at dei europeiske jødane hadde akseptert deg som israelar og samtidig tatt frå deg stoltheita som arabisk, orientalsk jøde, så ville du ikkje vore slik som du er no, så fiendtleg innstilt mot arabisk kultur. Ei innstilling som faktisk inneber å vere fiendtleg mot deg sjølv, det du rommar, det du ber med deg og er skapt av.

– Inneber det du no seier, at dagens sefardar faktisk er meir vende mot Vesten enn mot Austen?

– Det eksisterer ei eklektisk haldning – som eg set stor pris på, for eg brukar henne sjølv, både medvite og meir instinktivt. Europa og Vesten er noko veldig merkeleg for sefardane, men samstundes har det også ein verdi som dei respekterer. Det er eit faktum at veldig mykje av menneskeleg visdom
kjem frå Europa. Men samstundes er serfardane sin oppførsel og livsstil veldig austleg. Dei skapar dette eklektiske livet, utnyttar den vestlege verda sine privilegium, med parabolantenner som gjer at dei kan gle seg over kva den fleirkulturelle verda har å by på. Ut frå alle desse moglegheitene vel dei
så dei få tinga som vedrører dei, det vere seg iranske eller egyptiske stasjonar. Å leve her i Israel inneber å ha alle val: Du vel det som er rett for deg. Du kan leve eit totalt europeisk liv, eller du kan ha eit fullstendig... , eg
veit ikkje om eg skal kalle det arabisk, men i alle fall eit liv orientert mot den arabiske verda. Eller den tredje verda, om du vil.

Som forfattar skildrar Dorit Rabinyan den orientalske jøden, det vere seg i det som den gong var Persia, eller i dagens Israel.

Kjenner ho seg som sefardforfattar?

– Ja, heilt klart. Ein del av mine kvinnelege kollegaer seier: «Dette er ikkje kvinnelitteratur. » Og eg er heilt einig med dei, for dette er menneskeleg litteratur, men skriven av ei kvinne. Det at eg er kvinne, fargar skrivinga mi. Og eg er stolt av å vere kvinne, som eg er stolt over å vere Iran-ætta
israelar. Eg skubbar ikkje frå meg det iranske tvert imot: For eg vil skrive med essensen min, og det iranske er absolutt ein av mine essensar.

ÆRE OG OVERTRU

Og då må ein vel kunne forvente å finne dette iranske og orientalske i romanene hennar også? Eg tenker på noko den no avdøydde palestinske forfattaren Izzat Ghazzawis sa då han vitja Noreg for nokre år sidan. Det store problemet med Midtaustenkonflikten, sett frå ein litterær ståstad, sa
Ghazzawi, er at det ikkje finst nokre felles arabisk-jødiske mytar. Ingenting å byggje på. Kva meiner Rabinyan, finst det verkeleg ikkje slike mytar?

– Generelt kan du seie at litteraturen projiserer noko som har med livet å gjere. Om der ikkje finst nokon dialog mellom jødar og palestinarar, så vil det heller ikkje bli skrive, bortsett frå kanskje som ein lengtande draum. Men eg ser verkeleg nokre interessante likskapar mellom israelsk og palestinsk litteratur. Eg tenker på andregenerasjons austlege jødar, etter opprettinga
av Israel i 1948, og andregenerasjons palestinarar, også etter 1948. Desse to litteraturane har veldig mykje med kvarandre å gjere. På ein parallell måte, for dei kryssar ikkje kvarandre, snakkar ikkje om kvarandre. Men du kan sjå eit felles sett symbol og historier, eit felles spektrum av forteljarmåtar. Så ja: Min debutroman om to unge jenter i ein iransk landsby, dei historiene eg
fortel der, er i stor grad slike historier som du også kan sjå i palestinsk litteratur – i arabisk litteratur i det heile. Dei tar opp dei same emna, same sett av spørsmål. Så du kan seie at på ein måte er vi på same spor, berre på ulike språk.

La oss no gå litt nærare inn på romanane. Persian Brides utspeler seg over to døgn i ein fiktiv iransk landsby, rundt 1920. To unge jødiske jenter er i fokus: Flora Ratoryan (15), som er gravid med ein kleshandlar, som forlet henne; og hennar kusine Nazie (11), som gifter seg med Flora sin bror
Moussa, sjølv om ho er ung. Det handlar om kvinna sin posisjon og rolle, og det handlar om ære: Moussas stadige valdelege åtak på søstera Flora har alt saman med ære å gjere, om korleis samfunnet forventar at ei kvinne skal te seg. Skrivestilen er rå og direkte: Sveitte stinkar, og urin renn (Nazie tissar på seg bryllaupsnatta, men Moussa merkar det heldigvis ikkje), nabokvinner kastar eidar og forbanning over kvarandre.

LYD TIL DEI TAUSE STEMMENE

Det handlar altså om eit jødisk minoritetssamfunn i eit muslimsk land. Og om det tette forholdet mellom religionar: «Så hjelp meg, inshallah, om eg ikkje drar deg til synagogen i morgon den dag,» skrik Moussa på eit tidspunkt til Flora. Det handlar om overtru, om ein no er jøde eller muslim. Og det handlar også noko om kontrollen av jødar, som at husa deira er lågare enn muslimane
sine: «Taka var lågare og dørene også, lovbestemt, slik at dei ikkje skulle vekse seg stolte.» Romanen er bygd over historia til Dorit Rabinyan si bestemor. Korleis skal ein plassere denne romanen: Jødisk? Eller Orientalsk?

– Det handlar om eit jødisk samfunn, sant nok, men det er ikkje hovudsaka her. For meg er det ei iransk bok. Ho kunne vore skriven på eit kva som helst slags språk, men er tilfeldigvis skriven på hebraisk, ettersom foreldra mine valde å busette seg her i Israel og ingen andre stader. Det handlar om å vere
minoritet på ein stad som du kjenner deg veldig knytt til. Der kulturen på sett og vis overtar deg. Om undertrykking, men samtidig å høyre til – for dei var iranarar! Iranske jødar. Og eg er oppfostra av to iranske immigrantar: Det gjer meg iransk. Rett nok blei eg fødd her i Israel,og eg snakkar hebraisk, men kjernen i identiteten min er iransk. Så eg kan vere veldig kosmopolitisk som person, og eg er utdanna i vestleg kultur, og eg likar han, eg eig delar av han,men framleis: Eg har alle desse koffertane som foreldra mine aldri fekk lov til å opne offentleg. Dei metaforiske koffertane som dei tok med seg frå Iran, dei var ein stor og viktig del av landskapet i min barndom og ungdom. Så du kan sjå forskjellar på meg og ein forfattar som Etgar Keret, som har
holocaust-overlevande som foreldre – men også likskapar: På ein måte fortel vi begge historiene til dei som måtte teie under det israelske hegemoniet. Eit hegemoni som sa: «La fortida liggje! Vi vil skape eit nytt land! Vi vil at barn her skal vere stolte og flotte!» Du veit: Alle saman som små Amos Oz-ar. Men dette er ikkje noko rettferdig spel. Og litteraturen gir sjansar, litteraturen tillet deg å gi lyd til dei tause stemmene.

Tagnaden er noko Dorit Rabinyan er vaksen opp med: Ho fekk absolutt inga
opplæring i foreldra sitt språk, persisk. Men no, i vaksen alder, driv ho med magedans, og den vegen – gjennom musikken – har ho lært seg arabisk. Og det er liksom noko umiskjenneleg arabisk i litteraturen hennar også. Alt fokuset på ære, til dømes.

Rabinyan ler.

– Det finst ingenting meir arabisk enn ære. Og skam.

– Så dette er ein slags fellesnemnar for sefardar og arabarar, dette omgrepet ære?

– Ja. Det er noko så immanent i kulturen, noko så fundamentalt og djupt, at
same kor langt bort du reiser, og same kor radikale endringar du måtte gjennomgå... eg håper at den dagen eg sjølv får barn, vil eg vere tilstrekkeleg distansert frå krafta i desse verdiane som blei borne heile vegen frå Teheran til Tel Aviv.

– Slike omgrep er framleis i live blant sefardane her i Israel?

– La meg ta eit bilete: Sjølv barnebarna etter austlege immigrantar har aksent. Det er 50 år sidan desse menneska kom hit, andregenerasjonen snakka hebraisk, og like fullt har tredjegenerasjonen framleis aksent. Det spring deg verkeleg i auga. I den andre romanen min, Our Weddings, prøvde eg å snakke om dei meir sublime ting som blir borne vidare av sefardane, som formelt sett kunne bli kva dei ville, men når det kjem til det verkelege livet, så ber dei ennå med seg noko av skamma og mindreverdskjensla, kjensla av å vere andrerangs, så dei siktar ikkje mot noko nytt alternativ, dei blir ikkje leiarar eller eingong eigarar av denne staden.

KULTURELT UMYNDIG

Det er ingen klar handlingsstruktur i Our Weddings, som strekker seg over ein dag i Givat Olga (Israel), men meir lause forteljingar om ein familie i oppløysing. Igjen handlar det om ære og om kvinna sin posisjon. Mora har gått inn i ein depresjon, på grunn av dei tre vaksne døtrene sine mislukka
ekteskap. Ho har vendt seg mot religionen, blitt ortodoks. Samtidig lever ho i ei verd av overtru. Det er langt frå nokon lystig roman.

– Dei tre eldste døtrene giftar seg alle i løpet av eit knapt år: Dei tar den første og beste mannen som dukkar opp?

Rabinyan nikkar.

– Dei berre gir seg bort, i mangel av val. I romanen er dette romantisk manifestert, ved val av ekteskap, men det er eit faktum at gapet mellom mannen som oppfostra deg og mannen du gifta deg med, ikkje er stort nok, fordi du ikkje har ein eigen identitet. Og dette igjen har med femininitet å
gjere, og dette er endå eit stort og komplisert spørsmål: den austlege femininiteten. Om vi skal generalisere: Det har med mindreverdskjensle å gjere, ei kjensle av å ha periferien inni deg, sjølv om du kanskje er oppvaksen på ein sentral stad. Du tar det perifere valet fordi du ser på deg sjølv som
kulturelt umyndig, ikkje likeverdig, mindre æra... (latter) Alt koker ned til ære.

Eit frodig innslag av overtru er gjengangar i Rabinyans romanar, alt frå det
meir daglegdagse, som å halde borte det vonde auget (opphavleg frå arabisk kultur, men dette symbolet, ei hand med blå steinar inni, vil du finne i alle israelske taxiar i dag, på mange israelske nøkleknippe etc.), til det meir storslegne, som horer som føder uhyre. Så kva med denne overtrua: Ho er
vel ikkje akkurat linka til klassisk jødedom, men snarare til arabisk folklore?

– Vel, overtru er berre ein manifestasjon av noko du ikkje kan kjempe imot. Og om du er oppvaksen med overtru: Same kor frigjord du måtte bli, så flyt overtrua i blodet ditt. I romanane brukar eg overtru som noko du ikkje kan gi slipp på. Og saka er: Om du har berre denne overtrua og ikkje eit medvit i tillegg, då sit du fast i åndeleg fattigdom. Også for meg personleg er det vanskeleg å la overtrua fare, kor mykje eg enn vil. Foreldra mine kan ikkje la overtrua fare, for dette er det einaste dei har. Det andre valet er altfor skremmande.

– Og det andre valet måtte vere: å ta kontroll over og ansvar for sitt eige liv?

– Ja, og det er ein skremmande tanke, sidan du ikkje har nokon rollemodell å støtte deg til, ingen som ønskjer deg velkomen, inga støtte bakfrå. Så du kjenner deg fanga i denne fattigdomen, ein slags regresjon tilbake til fortida. Og sanninga er at om du spør foreldra mine, vil dei seie: «Vi ønskte ei framtid for deg, at du skulle bli annleis: israelar, ikkje immigrant som oss.» Men så ser
du den eine generasjonen etter den andre, og vi har den tredje no... Eg håpar den fjerde blir annleis. For kva er det vi snakkar om, eigentleg? Jau, vi snakkar om gjentaking av impotens.

PALESTINSK VENSKAP

Det er altså Jaffa ein oktoberkveld i 2003, og det er lett å sjå: Noko har skjedd med Dorit Rabinyan sidan sist, for halvtanna år sidan. I løpet av denne perioden har ho stort sett opphalde seg i New York (eller Jew York, som ho humoristisk omtalar metropolen). Og der kom ho i kontakt med ein kunstnar:
malar og forfattar. Eit par år yngre enn henne. Oppvaksen ikkje langt unna henne sjølv. Namnet hans var Hassan Hourani.

Ein palestinar. Fødd i Hebron på Vestbreidda, oppvaksen i Ramallah. Familien
kom opphavleg frå Lod, ikkje langt unna hovudflyplassen i Israel, Ben-Gurion, og ikkje langt unna Middelhavet heller. Men dei blei drivne på flukt i 1948.

Ho snakkar varmt og gjerne om Hassan. Om den spesielle kontakten dei fekk.

Ho møtte sjølvsagt ikkje berre palestinarar i New York, men også jødar, amerikanske jødar. Og det var ikkje heilt det same.
Kva skjedde?

– Kanskje har det noko å gjere med det å leve i kontakt med livet, og ikkje prinsipp. Eg kan sjå at eg og ein amerikansk jøde deler visse minne og dermed har eit teoretisk samband, eller i det minste eit formelt samband. Men det er ikkje til å kome forbi: Når ein er oppvaksen i Israel, i Midtausten, fødd av iranarar, og treffer ein palestinar oppvaksen i det same klimaet, under den
same sola, med same haldning til livet, då oppstår det eit djupare og meir inngåande samband. For vi er begge frå Midtausten. Og når det gjeld min jødiske bakgrunn: Jødedomen er ikkje noko eg utøver, men noko eg ber med meg, sublimt, noko aktivt, men samtidig veldig naturleg. Og Midtausten er så dominerande i livet mitt, så eg kjenner meg framand overfor desse amerikanske jødane som kjenner seg så nær meg, berre fordi vi begge er jødar, og eg føler meg mykje nærare ein palestinar som... Våre liv rommar så mange likskapar. Å sitte med ein palestinar i New York, med snø og 20 minusgrader, og snakke om fiken og palmar og havet, sjølve materiala som livet blir skapt frå... Vi har så mykje med kvarandre å gjere. For ikkje å gløyme mentalitet, kroppsspråk og temperament. Og då snakkar eg ikkje eingong som misrahin, men nøytralt – for om du i tillegg plussar på det faktum at eg i så mange år åndeleg sett har vore iranar, då kjem du fram til ein absolutt identifikasjon med arabisk kultur.

Dorit Rabinyan jobbar med ein ny roman. Og ho jobbar på ei omsetting. Ei
barnebok ho driv og omset til hebraisk. Den vakraste barneboka ho nokosinne har sett. 40 historier, og med 40 illustrasjonar til, laga av den same Hassan Hourani.

– Eg omset ho frå arabisk til hebraisk, ja. I tillegg har eg fått det amerikanske forlaget mitt med på å gi ut boka i USA. Eg håper ho kjem til å bli publisert i mange land, for bortsett frå at ho openbart står sterkast i Midtausten, er det ei veldig viktig og vakker barnebok – og vaksenbok samtidig. Eg er verkeleg stolt av å promotere henne så mykje eg berre kan. Og Hassan var veldig
dyrebar for meg.

Tre år hadde Hassan Hourani studert i Bagdad, deretter budde han eit par år i New York, der han altså vanka saman med Dorit Rabinyan. Nokre gonger tenker ho at det er hennar feil. For det var ho som meinte at dei burde reise frå New York og dra tilbake, begge to. Og dei kom tilbake. Ein dag tok han seg ulovleg over frå Ramallah og inn til Israel, ut til havet, Jaffa. Dette hadde han drøymt om; dette hadde foreldra snakka om: Jaffa, havet. Han la på sum. Og han drukna.

Det var sommaren 2003. No lagar Dorit Rabinyan, samen med Hassan sine vener i Ramallah, ei internettside for Hourani, der alle maleria hans skal visast. Svære, fargerike maleri. Sjølv passerer ho titt og ofte kontrollpunktet Kalandia, på veg til Ramallah. Sjølv om Vestbreidda (og Gaza, sjølvsagt) er forbode område for israelske jødar no, under denne andre intifadaen.4

– Eg får utnytte dei fordelane naturen har gitt meg, smiler ho.
– Eg ser arabisk ut, ikkje sant?

Og ho trur at Hassan vil få ein spesiell status, i alle fall i den arabiske verda, og særleg blant palestinarar.
– Boka handlar om ein ung gut som reiser rundt frå stad til stad. Han kan bli ein rollemodell for fridom og fred, heilt klart.
Ein bil spinn ute i kvelden, dette er Jaffa – ein arabisk by før 1948, og med stor arabisk/palestinsk befolkning enno i dag
– kvelden ligg der mørk, havet også.
– Dei hersens arabarane! utbryt ho. Og ler.
Og forklarer:
– Det var ein ståande spøk mellom Hassan og meg. Eg kalla han arabar. Og han kalla meg jøde.

JØDISK IDENTITET

Når vi tenker på alt Rabinyan har sagt om diskriminering av sefardar i Israel, og om arabisk kulturbakgrunn versus europeisk: Kva er det då som bind Israels jødar saman?

Då eg spurde henne om dette våren 2002, slo ho ut med hendene og smilte:
– Det finst ingen felles israelsk/jødisk identitet. Faktisk finst det seks millionar
identitetar og definisjonar av kva ein israelsk jøde er, like mange som det finst jødar i dette landet. Og nei: Eg skapar absolutt ingen sin identitet gjennom det eg skriv; eg har nok problem med å forme min eigen.

EIN KULTRELIGION

Oktober 2003 i Jaffa fører oss nokre steg vidare – kanskje. I alle fall formulerer eg spørsmålet direkte og personleg denne gongen:

– Korleis definerer du deg sjølv? Som israelar? Jøde? Eller noko anna?

– Eg er austleg. Det var meir eller mindre tilfeldig at foreldra mine valde Israel,
dei kunne like gjerne valt Los Angeles i staden, som mange andre i familien gjorde. Eg kunne sånn sett vore kva som helst, men eg ville like fullt for alltid vore meg: iranar og jøde.
– Og dette jødiske: Kva er det for noko?

– Det jødiske elementet er veldig sjølvsagt for meg. Og eg orsakar ikkje noko ved det. Å vere israelar gir deg det privilegiet å ta jødedomen som noko som kjem med pakken, som ein del av deg sjølv. Du stiller ikkje spørsmål ved det – med mindre du ønskjer. Eg er oppvaksen i eit jødisk land, og det set eg pris på, eg vil at det skal halde fram slik. Men jødedomen må bli meir respektfull overfor ikkje-jødar.
– Kva med den jødiske arven, den religiøse inkludert, er den viktig for deg?

– Ikkje det vi lærte på skolen. Men dei delane av Bibelen som eg les av fritt val, ut av kjærleik, det kunne for så vidt vore det same som det vi las på skolen, men det er noko eige med det å lese av eigen fri vilje: Desse stykka er den litteraturen eg sett aller høgst. Så eg er stolt av Bibelen, eg ber han med meg. Eg les han som litteratur, eg tilber han ikkje, eg ser berre på han som ein del av meg.
– Eg er interessert i det å sjå eller ikkje sjå den andre: Kva tenker du om jøden sitt forhold til andre?

– Jødedomen er ein kultreligion. Han driv ikkje misjonering, han ønskjer ikkje
nykomarar velkomne. Religiøse jødar dyrkar og praktiserer åtskiljing på alle plan. Ta matvegen: skiljet mellom mjølk og kjøt. Vekedagane våre er spesielle. Helgedagane. Vi praktiserer verkeleg åtskiljing, det er eit heilt avgjerande element i kvardagen: Forskjellige tøystoff du ikkje må ha på deg; mange
element frå Guds skaparverk du ikkje tillet deg i livet ditt – det startar med visse typar fisk du ikkje kan ete, og endar opp med visse typar menneske du ikkje kan gifte deg med. Så det er ein veldig isolert ståstad. Og det gjer at jødane – kor dei enn lever – held seg for seg sjølve, dei assimilerer ikkje. Men eg trur at jødar i muslimske land historisk sett har kjent seg mykje rolegare og sterkare knytte til stadene dei kom frå, enn dei europeiske jødane.

Noko har skjedd med jødane i og med opprettinga av staten Israel, slik Rabinyan ser det.

– Eg ønskjer berre at jødedomen blir praktisert som han fortener, ikkje minst at han er respektfull overfor ikkje-jødar. Eg håper verkeleg at dette aspektet ved jødedomen blir meir respektert av dei som hevdar å vere jødiske. Dette er også fundamentalt for den jødiske haldninga: tenking, visdom... Eksil har vore overflata i 2000 år, medan jødedomen samtidig har blitt meir og meir utarbeidd og forfina; dette arbeidet har pågått i forskjellige ikkje-jødiske land i over 2000
år, og er noko som plutseleg er gløymt no, ettersom som vi blei herrar av dette landet, som er tatt med makt – og eg meiner at dette er noko ekstremt ikkje-jødisk. Og samtidig: Sjå på jødar i eksil, i verdssamfunnet, at dei er minoritetar, gjer dei til betre jødar.

– Ja?

– Sjølvsagt. For dei tar ikkje jødedomen sin som eit visum, som eit løyve. Nei:
Jødedomen er deira plikt til å bli betre menneske, det er ikkje valet deira. Her i Israel blir Bibelen utnytta for å undertrykkje andre religionar, for å kontrollere andre folk sine liv, sparke folk ut av heimane sine og kue ein heil nasjon. Berre fordi du har denne boka og har hatt henne i så mange år, og så kjem
du tilbake dit handlinga i den boka utspeler seg, og seier: «Eg skal bruke makt, eg påkallar hæren!» Noko så ikkje-spirituelt å gjere! Vi snakkar om menneske som krev landet av spirituelle grunnar, og så blir det gjort på ein slik ikkje-spirituell måte. Det er å utnytte Bibelen.

LITTERATUR SOM BRU

Kva så med forfattarane sine moglege roller i Midtaustenkonflikten? Litteraturen si potensielle kraft? Litteraturen som, tja, døropnar? Under 2002-møtet prøvde eg å innleie ein samtale om palestinsk litteratur. Dette er det som kom ut av det.

– Palestinsk litteratur? Eg kjenner han ikkje.
– I løpet av åra dine på skolen: Las de aldri noko palestinsk litteratur?

– Nei. Dei såg det som meir nyttig for oss å lese James Joyce enn litteraturen til naboane våre. Og eg trur det eksisterer ein israelsk politikk på ikkje å omsette arabisk litteratur. For ei fiendtleg haldning, som blir overført til neste generasjon. Det er ikkje ein gong nok å framstille dei som fiendar på
fjernsyn. Nei, sanninga er at vi ikkje har noka innsikt i deira personlege liv, deira kulturelle liv. Ingenting å bruke som ei bru. Og litteraturen ville sjølvsagt vore ei slik bru. Gjennom litteraturen kan du sjå at andre menneske er
menneske akkurat som oss, du kan kort sagt sjå at dei er menneske.

– Sjølv er du omsett til mange språk – ser du for deg at romanane dine skulle bli omsette til arabisk også?

– Det ville vore flott! Men det er utopisk å skulle sjå israelske bøker i palestinske bokhandlarar.

– Men det finst israelske bøker i palestinske bokhandlarar. Om du drar til bokhandlarane i Saladin-gata i Aust-Jerusalem, til dømes.

– Jau da, nokre bøker med politisk innhald er omsette. Den gule vinden av David Grossman, slikt noko.

Ein kunne også tenkje seg at ein forfattar, til dømes Dorit Rabinyan, kunne stå fram i sitt eige samfunn, det israelske, og med ein eller annen form for autoritet seie eller skrive noko, heve røysta og la ho bli høyrd. Skjer dette? Kva slags posisjon har forfattarane i dagens Israel, slik ho ser det?

– Folk ser ikkje lenger på forfattarar som «profetar», og det er eg glad for. Vi er menneske, ikkje vismenn. Den gamle forfattarrolla var knytt til nasjonsbygging: Landet var så ungt, og ein trong nokon som kunne snakke på vegner av folket, men i dag er meiningsmangfaldet så stort at ingen kan
hevde å sitte på den absolutte sanninga meir. Eg kan ikkje stå fram og seie at eg kjenner sanninga. Eg føler meg flau og forvirra, som folk flest. Derfor skriv eg så å seie aldri avisartiklar. Ingenting her er svart/kvitt, alt er nyansar av grått. Sjølv venstreving-haldninga mi er glidande, fordi samfunnet sjølv er glidande. Eg er ikkje nokon Amos Oz, alltid med ei fast haldning klar i bukselomma. Eg treng at nokon snakkar til meg. Og personleg høyrer eg heller på akademikarar enn på forfattarar. Akademikarar analyserer røynda
kvar einaste dag. På eit politisk plan er han eller ho mykje betre enn ein som kan skrive ei kjærleikshistorie slik at eg smeltar. Og dette er forfattarane best til: å internalisere, å ha empati – ein forfattar er god på det personlege nivået, dersom han er god.

– I Europa blir nok gjerne Amos Oz omtala som ein slags moderne israelsk profet?

– Fordi han ikkje kler av seg dei gamle profet-gestane. Det er ei fin rolle som han er komfortabel med. Men eg veit ikkje: Kanskje vi treng han, kanskje har han ein slags funksjon, kanskje kan han hjelpe til med å opne auga til folk, kanskje er det berre eg som er kynisk. Men i alle fall: Vi andre, særleg vi yngre, er det ingenting profetaktig over. Horoskopet veit meir om framtida enn vi gjer.

Ny runde med Dorit Rabinyan, oktober 2003, Jaffa. Sidan sist er kjennskapen hennar til palestinsk kultur utvilsamt utdjupa, ikkje minst på grunn av møtet med Hassan Hourani. Og ho jobbar heilt konkret med palestinsk/israelsk samarbeid, i og med omsettinga av Houranis barnebok til hebraisk. Og likevel er det som om ho er meir pessimistisk på litteraturen sine vegner no.

– Som forfattar, kva prøver du å oppnå?

– Eg gjer ikkje noko som forfattar.

– Eg meiner ikkje politisk, men litterært, kva som helst.

– Skrive er det einaste eg kan. Og eg ser ikkje på skrivinga som noko slags kall eller lagnad, men det einaste yrket som eg meistrar. Om nokon oppdagar noko anna og større bakom, då er eg heldig. Men eg jobbar ikkje åtte timars arbeidsdagar for å sende ut ein bodskap. Eg prøver å finne ut noko om meg sjølv, livet mitt, prøver å kontrollere noko i dette kaoset. For meg er skriving den einaste metoden for å finne orden i livet. Å tene til livsens opphald på ein måte som kan gi meg fred, og som kan gjere meg lukkeleg. Eg seier ikkje at (latter) skrivinga faktisk gjer meg lukkeleg, eller at eg faktisk er fredeleg, eller at eg eingong tener til livsens opphald, men... Dette er det einaste eg kan, men eg trur ikkje at eg vil halde fram med å skrive resten av livet. Kanskje vil eg gjere noko anna. Dei siste ti åra har eg skrive bøker, og eg vil i alle fall gjere ferdig romanen eg held på med no. Og så? Vel, eg veit at eg er dømd
til å bruke hovudet mitt, bruke tenkinga. Eit eller anna yrke der eg bruker min måte å sjå verda på.. Eit einsamt yrke, ettersom eg er ute av stand til å samarbeide med andre.

Eg nemner noko som den sørafrikanske forfattaren André Brink sa då han gjesta Tromsø hausten 2001. I Sør-Afrika, sa Brink, utgjorde litteraturen og forfattarane ei heilt avgjerande kraft i kampen for å rive ned det gamle apartheidregimet. Dei svarte og kvite forfattarane begynte å lese kvarandre og oppdaga kort sagt kvarandre gjennom litteraturen. Så, utan å skulle kome med enkle koplingar Israel/Sør-Afrika, er noko av det same mogleg her, i forholdet mellom israelarar og palestinarar?

– Delar av Israel kan lett samanliknast med Sør-Afrika. Men eg er ikkje så... Eg blei oppseda av to veldig enkle menneske. Mor sto for oppsedinga, og far selde klede, skaffa inntekter. Så eg gir ikkje så mykje kreditt til intellektuelle, eg orsakar… Jau da: Eg er intellektuell sjølv, dei aller fleste venene mine er det også, men eg manglar denne trua på intellektuell kraft som skapar endring. Samtidig håpar eg verkeleg at eg tar feil, for sjølv bidreg eg jo til at denne ideen skal materialisere seg: Eg samarbeider med palestinarar, eg prøver å kommunisere, prøver å vere ein del av denne intellektuelle rørsla som vil bygge ei bru. Men likevel: Å vandre på denne brua – eller å vere ein murstein i henne – eg er ikkje så sikker på kor stor verdi det har. Eg trur på massane, det som skjer på bakkenivå.

– Men massane er jo dei som les litteratur – håper vi, i alle fall. Det er dette eg snakkar om: Å sjå den andre gjennom litteraturen?

Rabinyan nikkar tankefullt, før ho røper litt om kva den komande romanen hennar skal handle om, at handlinga føregår i ein jødisk busetnad på Vestbreidda, og at ho undersøker ideen om grenser.
– Ambisjonen er å bruke noko av krafta som ein godt lesen forfattar til å skrive ei historie som ikkje er noka politisk sjølvfølgje, men som handlar om at det er naudsynt å separere, å ha ei grense og samtidig gjensidig respekt.

EI GRENSE

Korleis ser framtida ut for ein yngre forfattar som Dorit Rabinyan? Fins det håp, fins det ei løysing på konflikten?

Før eg møtte ho, hadde eg lese ein sjeldan artikkel frå hennar hand, som stod på trykk i The Sunday Times. Her skriv ho mellom anna: «Israels kollektive medvit, som var hjørnesteinen i opprettinga av den sionistiske staten for 53 år sidan, og som heldt immigrantar frå heile verda saman til eitt folk, ein nasjon, eitt bankande hjarta, det er ikkje lenger vårt medvit. Nei, dette er det arkaiske og overoptimistiske syn foreldra våre hadde på livet, eit syn som lurte fram eit skjult lite knis i oss over middagsbordet på sabbatskvelden. Ifølgje dette synet må individet ofre sine eigne interesser, sin ?fridom og sitt liv til ære for fellesskapet sitt beste. Og dette synet har ikkje greidd å oppgradere seg til ein moderne, sofistikert versjon for 2000-talet.»5

Eit slags farvel til sionismen, altså. Og over til – kva då? Postsionisme?

– Omgrepet postsionisme kjem frå dei såkalla nyhistorikarane. Dette var historikarar som tidleg på 90-talet kom opp med nye fakta, nye historier, fakta som stat?sbyggjarane hadde halde unna skolebøkene – for å dyrke fram ein stolt generasjon som var villig til å dra ut og døy i hæren, av patriotisk lojalitet.
Fakta som at palestinarar blei sparka ut av husa sine og drivne på flukt. Så desse nyhistorikarane blei sedde på som veldig radikale, dei saboterte mainstream-medvitet om sionismen og om Israel. Og eg sjølv er venstrev?ridd
og postsionist, i den forstand at eg tar til etterretning at det vi lærte på skolen, ikkje er absolutt sanning. Men samtidig bur eg her i Israel, og sånn sett nyt eg 48-okkupasjonens frukter, medan eg fordømmer 67- okkupasjonen. Dette her, Israel, er min einaste heim. Eg veit at det er basert på eit brotsverk, og eg er villig til å betale for dette brotsverket, men eg er ikkje villig til å la Israel bli ein binasjonal stat: Eg vil ha to statar for to folk, og eg vil la dei palestinske 48-flyktningane få sin kompensasjon for dette brotsverket som har gitt meg ein heim, men eg vil aldri gå med på å skape ein felles jødisk/palestinsk stat mellom Jordanelva og havet. Det trur eg ville bli ein jødisk katastrofe. Og det ønskjer eg meg ikkje. Eg ønskjer ei bløming for det palestinske samfunnet, men ikkje dersom eg sjølv må bli flyktning. Og dette seier eg med stor kjærleik til dei som er ueinige med meg, søner og døtrer av 48-flyktningane. Dei kan gjerne kome hit til Jaffa og bu her, som eg
tidvis bur i New York eller søstera mi bur i London, dei kan ha alle rettar her, men ikkje statsborgarskap, dei kan kome og bu ved sjøen som blei så valdeleg stolen frå dei, men det vil framleis vere Israel, jødane sitt einaste
land i verda. Og dei vil ha sitt Palestina, sitt eige heimland. For å ha fred må det bli to statar ved sida av kvarandre.

NOTAR

1 For ordens skuld: ein iranar er ikkje ein arabar. Det offisielle språket i i Iran (landet vart kalla Persia fram til 1935) er persisk, som er eit indoeuropeisk språk, ikkje eit semittisk – som arabisk. Men skrifta som vert brukt er det arabiske alfabetet, utvida med fire bokstavar. Og persisk har teke opp i seg mange arabiske låneord. Samstundes er om lag 98% av folket i Iran muslimar. Dorit Rabinyan, og eg med, bruker altså omgrepa arabar og arabisk i utvida tyding her, som arabisk og/eller muslimsk.

2 I denne artikkelen bruker eg likevel termen sefard; ikkje minst fordi det framleis synest å vere den termen folk flest føretrekkjer, jødar som palestinarar.

3 Sami Michael blei fødd i Bagdad (Irak) i 1926. Kom til Israel i 1949. Har skrive eit dusin romanar sidan debuten i 1973, ein del av dei omsette til vestlege språk, og ein av dei, Victoria (1993) også til arabisk.

4 Dorit Rabinyan hadde eit langt «avskilsbrev» til Hassan Hourani på trykk i den israelske avisa Haaretz 16.01.04. Fire dagar seinare, 20.01.04, kom
artikkelen på trykk også på arabisk, i avisa Al-Ayyam, som blir utgitt i Ramallah. Veka etter trykte El-Kutz-El-Arabiya (som er arabarverdas største avis) dette brevet. Endeleg, 03.03.04, trykte også engelske The Guardian denne artikkelen (på engelsk), under tittelen: «The exile’s return.»

5 Dorit Rabinyan: «Young, Troubled and Lost in the Promised Land,» The Sunday Times, desember 2001.


Tilbake
   Syn og Segn nr 4/2008


   Syn og Segn nr 3/2008


   Syn og Segn nr 2/2008


   Syn og Segn nr 1/2008



   Syn og Segn nr 4/2007







   Syn og Segn nr 3/2007



  
Syn og Segn nr 2/2007


  
Syn og Segn 1/07